نقد دیدگاه اصالت ماهیت و بررسی معنای مشتق

این مطلبی که خدمتان عرض کردم اگر ما از نظر ریشه‌ای بخواهیم نگاه بکنیم می‌بینیم که در مصدر معنائی است که آن معنا، اباء از حمل به ذات را می‌کند، در حالتی که ذاتی که آن حدث بر او حمل می‌شود و عارض می‌شود، آن حدث نباید اباء از حمل به ذات را بکند و آن حدث باید خود را با آن ذات تطبیق بدهد.

مثلاً وقتی که ما می‌گوییم «ضارب»؛ «ضرب» با آن «ضارب» و با آن ذات تناسب دارد، به ذات عارض شده است و از این ذات سر زده است و ما نمی‌توانیم «ضرب» را که مصدر است به آن ذات حمل کنیم و بگوییم: «زیدٌ ضربٌ».

مصدر در اینجا به معنای صرف حدثی است که ما او را بشرط‌لا از حمل بر ذات در نظر گرفته‌ایم و برای آن مصدر احکام خاصّ او را آورده‌ایم. ما مصدر را به عنوان یک اسمی که در آن اسم، لحاظ مبدأ اشتقاق شده است لحاظ کرده‌ایم. «ضَرْب» یعنی زدن؛ یک زدن یعنی یک تحقّق امر خارج، دو زدن یعنی دو تحقّق امر خارج، سه زدن یعنی سه تحقّق امر خارج. در حالتی‌ که همین ضرب که مصدر است نمی‌تواند مقسَم لابشرط برای اسماء مشبهه به فعل قرار بگیرد.

منظور از اسماء مشبهه به فعل؛ اسم فاعل، اسم مفعول، صفت مشبهه، اسم زمان، اسم مکان، اسم آلت، أفعل تفضیل و امثال‌ذلک است. چون ضرب در اینجا بشرط‌لا اخذ شده است، در حالتی‌ که ما در تمام این اسماء، مبدأ اشتقاق را می‌بینیم، پس آن مبدأ اشتقاق غیر از ضرب است.

مبدأ اشتقاق «ض»، «ر»، «ب» است نه ضرب. مبدأ اشتقاق این سه کلمه‌ای هستند که ضرب یکی از اقسام آن مبدأ اشتقاق است. پس مبدأ اشتقاق ما در اینجا «ض»، «ر»، «ب» است؛ که گاهی آن «ض»، «ر»، «ب» به صورت «ضرب» درمی‌آید، گاهی به صورت «ضارب» درمی‌آید، و گاهی به صورت «مِضراب» درمی‌آید، گاهی بصورت ضَرَبَ درمی‌آید، گاهی به شکل یضرب و اِضرب درمی‌آید.