بررسی دلیل سوم و چهارم اصالت وجود

بسم الله الرحمن الرّحیم

برای اصالةالوجود دو برهان قبلاً ذکر شد و عرض کردیم برهان اول به نظر ضعیف می‌آید و اگر بخواهیم آن را تصحیح بکنیم باید از ضمّ و ضمائم کمک بگیریم و این برهان به تنهایی نمی‌تواند یک برهان کامل باشد، اما برهان دوم خوب بود. إن‌شاءالله حالا می‌خواهیم برهان سوم و چهارم و پنجم را بخوانیم. امروز مرحوم حاجی صحبت را به وادی‌های متفاوتی می‌کشانند.

دلیل سوم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

مقدّمۀ اول: تقدّم ذاتی علّت بر معلول

شکّی نیست که علّت باید سابق بر معلول باشد و تقدّم علّت بر معلول، تقدّم طبعی است. و همین‌طور تقدّم علّی یکی از انواع تقدّم است که متّفقٌ‌علیه به این معنا است.

علّت طبعاً هم‌زمان با معلول نمی‌تواند باشد. بله، در خارج باید هم‌زمان با معلول وجود داشته باشد؛ علّت در مقام اتّصاف به علیّت باید هم‌زمان با معلول وجود داشته باشد، ولی نه در مقام اتصاف به علیت بلکه ممکن است زماناً در مقام تجوهر و ذات خودش مقدّم بر معلول بشود.

شما وقتی کلید را در درب حرکت می‌دهید، دستِ شما کلید را حرکت می‌دهد؛ حرکت دست علّت برای حرکت مفتاح است و این‌طور نیست که اول دست حرکت بکند و یکی دو دقیقه بگذرد و بعد کلید حرکت بکند. اگر این‌طور باشد بین علّت و معلول فاصله پیش می‌آید و هو محالٌ. پس حرکت دست که علّت برای حرکت مفتاح است هم‌زمان با تحقّق حرکت مفتاح انجام می‌گیرد. و در این قضیّه کسی شک نکرده است.

مقدّمۀ دوم: عدم تشکیک در ماهیّت

اگر ما این را به‌عنوان یک مقدّمه بپذیریم و مقدّمۀ دیگری را به آن ضمیمه بکنیم که آن مقدمه عدم تشکیک در ماهیّت است، [برهان تمام می‌شود.]

تشکیک در ماهیّت بر این مبنا است که یک ماهیّت در ماهیّت خودش أولیٰ و اقویٰ و اقدم باشد بر ماهیّتی از همان نوع؛ فرض کنید که یک انسان در انسانیّت از انسان دیگر اقویٰ باشد، یک بقر در بقریّت خودش نه در جثّه، نه در سر و گردن، نه در اعضاء و جوارح، بلکه در چیستی خودش که بقریّت است، اقویٰ باشد از یک بقر دیگر.