عدم تحقق توحید بر اساس اصالت ماهیت

استاد: من از شما سؤال می‌کنم که شما چند تا اراده دارید؟

تلمیذ: یکی!

استاد: با آن اراده چه‌کار می‌کنید؟

تلمیذ: بحث ما این است که ارادۀ من عین ذات من است!

استاد: چه کسی گفته است که ارادۀ شما عین ذات شما است؟! معلوم است که اشکال خیلی زیاد است، پس إن‌شاءالله برای وقت خودش بگذارید.

ذات شریف سرکار نیز ـ به قسم حضرت عباس ـ همچون ذات پرورگار، خالی از هر صفت سلبیّه و صفت وجودیّه است و هیچ نوع میزی بین ذات باهرُ النّور و فیض‌آثار ما و بین ذات پروردگار از این نقطه‌نظر وجود ندارد. پس همان‌طوری‌که ذات پروردگار جدای از صفات و فعل است و حتّی از آن صفات حقیقیّه‌ای که منبعث از نفس وجود است که علم و حیات و قدرت باشند هم، أعلیٰ و جدای از آنها است، نفس شریف بنده و سرکار هم از تمام اینها أعلیٰ و اجلّ است.

پس او در مرتبۀ ذات خودش یک عنقایی است که دست هیچ‌کسی به او نمی‌رسد. در مرتبۀ مادون ذات و در اولین مرتبه، شروع می‌شود به صفاتی که به خود وجود برمی‌گردند، و صفات دیگر که صفات عارضی هستند در مرتبۀ مادون هستند و اراده از این صفات عارضی نشئت می‌گیرد و دیگر همین‌طور بیایید پایین و بعد فعل خارجی و امثال‌ذلک.

تفاوت روح و نفس

تلمیذ: روح با نفس چه فرقی می‌کند؟

استاد: روح همان نفس است و با او فرق نمی‌کند، منتها روح در مرتبۀ تجرد تام است و نفس در مرتبۀ تعلّق به مادّه و بدن است. پس یک امر واحد است که مراتب دارد.

تلمیذ: پس اینکه می‌گویند که انسان از مرتبۀ نفس می‌گذرد یعنی چه؟

استاد: یعنی همان وجود شما که آقای فلانی را محقق می‌کند و سوای این بدن است و در خودش مراتبی دارد. یکی از آن مراتب، مرتبۀ نفس است که دارد این بدن را می‌گرداند، و همان نفس یک اتّصالی با روح دارد.