صرف الوجود بودن حق تعالیٰ

حقٌّ من جهة الوجود، حقٌّ من جهة أنَّه لا سَبیل للبُطلان إلیه و اول تعالیٰ حقّ است از جهت‌اینکه پروردگار وجودی است که حاصلِ بالفعل است؛ حقّ است از جهت‌اینکه راهی به بطلان ندارد 

نقص در پروردگار وجود ندارد، فعلیّت تامّه و فعلیّت محضه است.

لکنّا إذا قلنا: «أنَّه حقٌّ» ولی ما هر وقت گفتیم که پروردگار حقّ است، فلأنّه الواجب الّذی منظورمان این است که پروردگار متعال واجبی است لا یُخالِطُهُ بطلان که بطلان و نقصی با او خلط پیدا نمی‌کند و به یجب وجود کلّ باطل و وجود هر باطلی هم به او واجب می‌شود، یعنی از مرحلۀ عدم بیرون می‌آید و متحقّق به وجود می‌شود، «ألا کلّ شیء ماخلا الله باطِلٌ»¹ آگاه باشید که هر چیزی غیر از خداوند باطل است، و هر نعمتی به ناچار زوال‌پذیر است 

تمام موجودات عالم عدیم الوجود هستند و جنبۀ ماهوی دارند نه جنبۀ هُویّ. پس همۀ اینها به وجود پروردگار موجود می‌شوند و سوای وجود پروردگار هیچ راهی برای وجود آنها نیست و بطلان در آنها حاکم است. 

انتهیٰ؛²و³ انتهیٰ کلام مرحوم معلّم ثانی.

بیان ماهیّت حقّ تعالیٰ

(مَهیّتُهُ) ماهیّت این حقّ، أی بما هوهو یعنی «ما به هوهو»، 

آن چیزی که به واسطۀ آن، چیستی او روشن می‌شود، یعنی ما می‌توانیم به واسطۀ او اشاره کنیم و بگوییم که این، همان است! آن چیزی که ما به‌واسطۀ او می‌توانیم خصوصیّت یک شیئی را بیان کنیم

(إنِّیَّتُهُ)؛ انّیّت او است؛ یعنی صرفِ وجود او است.إضافة «الآنیّةِ» إلیه تعالی اضافۀ انّیّت به پروردگار متعال إشارةٌ إلی أنّ المرادَ عینیّةُ وجوده الخاصّ الّذی به موجودیّته اشاره دارد به اینکه مراد عینیّت وجود خاصّ او با ماهیّتش است، که موجودیّت پروردگار به آن وجودِ خاصّ است، لا الوجود المطلق المشترک فیه؛ و مراد وجود مطلق نیست که در آن با جمیع موجودات ممکن شریک است

گفتیم که وجود مطلق یک مفهوم کلّی است که شامل وجود پروردگار و بقیّۀ موجودات است؛ و هر چیزی که کلّی بشود، مبهم می‌شود و ابهام هم در نفس‌الأمر نیست بلکه در مقام اثبات و همان الفاظ است.