وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

بسم الله الرحمن الرّحیم

تبیین مسئله وحدت و کثرتِ حقیقت وجود

…در مورد مسئلۀ وحدت حقیقت وجود و کثرت آن، اختلاف آراء خیلی زیاد است. به‌خاطر دارم آن‌موقع که اسفار را مباحثه می‌کردیم و می‌خواندیم و همین‌طور بعداً که به کتاب‌های دیگری از عرفاء برخورد کردم؛ دیدم که بعضی‌ها ظاهراً در اینجا مطلب عرفاء را آن‌طورکه باید و شاید نیافته‌اند و به همین‌خاطر به این مسئله اعتراض کرده‌اند.

مطلبی که در اینجا هست این است که آیا حقیقت خارجی وجود ـ نه مفهوم وجود و تصویرِ وجود ذهنی ـ متعدّد است و در عین تعدّد، اشتراک دارند؟ و به عبارت دیگر آیا بین حقایق وجود و مقیّدات خارجی تمایزی هست یا اینکه آن حقیقت وجود، یک وجود بسیط است؟ و اگر حقیقت وجود، بسیط شد، پس این اختلافات و کثرات از کجا پیدا می‌شوند؟ و آیا اختلافات بین این کثرات، اختلافات ذاتی هستند یا اینکه این اختلافات اعتباری هستند؟

مطلبِ حکماء در وحدت و کثرتِ حقیقت وجود

در اینجا حکماء یک مطلبی دارند ـ که این مطلب از زمان مَشّاء و ارسطو به بعد مطرح بوده است ـ و آن اینکه وجود را یک وجود مشکّک می‌دانند؛ به این معنا که وجود یک حقیقت واحدی است دارای مراتب مختلف و گوناگون، که هر مرتبۀ از آن با مرتبۀ دیگر تفاوت دارد. و آن تفاوت، قیدِ همان مرتبه است؛ حالا آن تفاوت بسته به شدّت و ضعف است، به نقصان و کمال است، به فعلیّت و استعداد است، به اوّلیّت و اولویّت است، به تقدّم و تأخّر است! هرچه می‌خواهد باشد.

یعنی وجود دارای یک مراتبی است و هر مرتبه در ذات خودش مستقل و جدای از مرتبۀ دیگر است. و آن چیزی که همۀ اینها را به همدیگر پیوند می‌دهد، همان سنخیّتِ هویّت وجودی این مراتب است.