بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

پس واحد کثیر نمی‌شود و جهت وحدت هم از دو شیء متخالف گرفته نمی‌شود.

بیان الملازمة بیان ملازمه: أنَّه حینئذ یکون المصداق و المحکیّ عنه بذلک المفهوم الواحد تلک الجهات الکثیرة المکثّرة؛¹ در این موقع مصداق و محکیٌّ عنه به‌واسطۀ این مفهوم واحد، جهات و اشیاء کثیرۀ متکثّره می‌شوند.

ملازمۀ بین مقدّم و تالی در اینجا این است که اگر بنا باشد که یک شیء واحد از اشیاء متکثّری که بینشان هیچ جهت وحدتی نیست انتزاع بشود.

من‌باب‌مثال شما هم به کتاب، کتاب بگویید و هم به این پارچ، کتاب بگویید؛ یعنی به هر دو می‌گویید: هذا کتابٌ! و هذا کتابٌ!

اگر شما به هر دو، کتاب می‌گویید، درحالی‌که هیچ جهت اشتراکی بین این دو وجود ندارد؛ یعنی این پارچ از شیشه است، چه ربطی به پنبه که جنس کتاب است دارد؟ و این تُنگِ آب است، چه ربطی به مطالب کتاب دارد؟

در این‌صورت که به هر دو، کتاب می‌گویید، باید خود این هم بر او صدق بکند؛ چون وقتی که می‌گوییم که این کتاب مساوی با این پارچ است، یعنی همین لفظ مساوی با این است، پس خود مصادیق آنها هم با همدیگر مساوی هستند.

حالا اگر این دوتا هم با دو شیء دیگر مساوی باشند، پس در این‌صورت یک مصداق واحد در عین وحدتش، کثیر می‌شود. و شما در این‌صورت می‌توانید همه را بر همدیگر حمل بکنید. پس در اینجا هم این پارچ، کتاب می‌شود و هم این میز، کتاب می‌شود، و هم لیوان، کتاب می‌شود؛ چون اینها دیگر هیچ جهت وحدتی ندارند، یعنی ما در اینجا از نقطه‌نظر خلاف و تباین به اینها کتاب می‌گوییم و الاّ از نقطه‌نظر وحدت که کتاب نمی‌گوییم!

بله، اگر هر دو کتاب باشند، ولی حالا یکی تفسیر و دیگری فلسفه باشد، در این‌صورت فرق نمی‌کنند؛ چون جهتِ وحدت همین تدوین مطالب بین دَفَّتین و دو جلد است. پس اگر از این نقطه‌نظر به آنها، کتاب بگوییم، دیگر اشکال ندارد.