بررسی نظر حکماء مشّاء دربارۀ وحدت وجود

این کتاب در جلوی من است، و شما برای آن، تصوّر دو و سه و چهار را هم می‌کنید؛ هم جلوی من است، هم جلوی حضرت‌عالی و شما است؛ یعنی زیاد است. شما من‌باب‌مثال الآن آقای فلانی را در نظرِ بگیرید، ایشان الآن یک فرد هستند، ولی می‌توانید تصوّرِ فرد دوم را هم برای ایشان بکنید، گرچه در عالم دومی برای یک فرد متعیّن نیست، ولی می‌شود که دومی را تصوّر کرد، مثلاً مثل ایشان یک مجسّمه درست کنند.

الآن یک مجسّمه‌هایی درست می‌کنند که عینِ فرد هستند؛ یک وقتی موزۀ مردم شناسی رفته بودم، فکر کردم که یک پیرمرد آنجا نشسته است؛ یعنی این‌قدر خوب و قشنگ درستش کرده بودند! حالا این را من‌باب‌مثال برای توضیح فرق این دو می‌گویم: اگر یک پیرمردی مثل همان مجسّمه در آنجا بنشیند، فرقش با این مجسّمه در این است که آن روح دارد و این روح ندارد. اگر یک حضرت عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السّلام هم بیاید و در آن فوت کند و بدمد، به این روح می‌دهد و زنده‌اش می‌کند. کسی که گنجشک درست می‌کند، دیگر آدم هم درست می‌کند، برای او که فرقی نمی‌کند!

پس می‌شود که حتّی برای همین زید هم دو و سه را تصوّر کرد، گرچه در عالم نیست. از این گذشته مگر اینهایی که خَلقِ ابدان می‌کنند، چه‌کار می‌کنند؟ خودش در اینجا تشریف دارد، یک بدنش هم من‌باب‌مثال در همدان است، یک بدنش هم در کرمانشاه است، یک بدنش هم در آفریقا است، یک بدنش هم در مکّه دارد طواف می‌کند. خلقِ ابدان یعنی همین؛ یعنی مانند خودش درست می‌کند!

آنوقت خیلی کار خراب می‌شود! حضورتان عرض کنم که بله! اینها می‌توانند سر بعضی‌ها را هم شیره بمالند مثلاً فرض کنید که خودشان چندتا بشوند؛ یکی از آنها در این خانه برود و یکی از آنها در یک خانۀ دیگر برود، یکی از آنها یک جای دیگر برود و برای خودش بگردد! عرض می‌شود که اینها خلاصه خیلی...! خود شما می‌توانید اشتقاقاتش و مسایل و تبعات اینها را همه تفریع فروع بفرمایید. بله!