تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

پس قائلین به وحدت وجود می‌گویند: آنچه که شما از هستی در قالب‌ها می‌بینید، عبارت است از یک ریشه‌ای که تمام این هستی‌ها از آن سرچشمه می‌گیرند. یعنی گرچه این هستی‌ها با همدیگر تفاوت و افتراق دارند، ولی از آن امرِ واحد سرچشمه می‌گیرند. یعنی خودشان از اول نبوده‌اند، بلکه از آن امرِ واحد سرچشمه می‌گیرند. آن امر واحد خودش را به این شکل و آن شکل در آورده است، و شاید بین این شکل و آن شکل هم هیچ‌گونه نسبتی نباشد. قائلین به وحدت وجود این را می‌گویند.

پس وحدت وجود قائل است به تکثّرِ موجود و وحدت وجود؛ یعنی می‌گوید: درعین‌حال که وجود، واحد است، ولی موجود، متکثّر است. بله! آسمان و زمین و دریا و درخت و کتاب چه ربطی به هم دارند؟! بنده چه ربطی به این میز دارم؟! این میز چه ربطی به این فرش دارد؟! این فرش چه ربطی به آن موزائیک دارد؟! موزائیک چه ربطی به آن آهن دارد؟! همۀ اینها تکثّر موجودات و وحدت وجود است، ولی برگشت وجود همۀ اینها به یک وجودِ واحد است.

این حرفی است که مرحوم حاجی، حکماء مشّائین و صدرالمتألّهین هم این را پذیرفته‌اند. و خلاصه اینکه مُحشّین و مقرّرینِ مطالب مرحوم حاجی هم همین نظر را پذیرفته‌اند و قبول کرده‌اند.

اشتراک و افتراقِ عرفاء و حکماء در وحدت وجود

عرفاء در اینجا گفته‌اند که ما در قضیّۀ وحدت وجود با شما هم‌عقیده هستیم و در اینجا بحثی نداریم. شما در وحدت وجود می‌گویید که همه یک نشئت دارند، ما هم همین را می‌گوییم؛ تمام این وحداتی را که شما در عالم می‌بینید، همه به یک جا بر می‌گردند، نه‌اینکه اینها همه قدیم هستند و هر کسی برای خودش قدیم است! نه، همۀ ما برگشتمان به یک جا است و از یک جا نشئت می‌گیریم که آن، منبع و سرمایۀ اصلی برای این وجودات متفرّقه است.

ولی مطلبی که در اینجا هست این است که ما یک افتراقی با شما داریم و آن افتراق جز از راه کشف و شهود حاصل نمی‌شود و به همین خاطر شما نتوانسته‌اید مطلب ما را بفهمید! و آن این است که ما علاوۀ بر وحدت وجود، وحدت موجود را هم قائل هستیم.