تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

موجود یعنی آن وصفی که روی وجود بار شده است. شما وجود را اصل و ریشۀ اشیاء می‌گیرید، ولی ما می‌خواهیم این را بگوییم که در عالَم خارج یک واحد بیشتر نیست، اصلاً تکثّری نیست.

به عرفاء عرض می‌کنیم که چطور تکثّر نیست، درحالی‌که ما تکثّر را می‌بینیم؟ می‌گویند که همۀ اینها سراب و پُف است؛ یعنی آن چیزی که شما در خارج می‌بینید، میعان است، آن لرزشی است که شما بر روی سطح بیابان می‌بینید، ولی وقتی که جلو می‌روید می‌بینید که سنگ است. یعنی خیال می‌کردید که آب است، ولی در واقع سنگ است. شما خیال می‌کردید که آب است ولی وقتی که جلو رفتید، دیدید که آب نیست و ماهیّت آن آب تغییر پیدا کرد و تبدیل به سنگ شد. دوباره عقب می‌آیید، آن سنگ تبدیل به آب می‌شود. دوباره جلو می‌روید، آب تبدیل به سنگ می‌شود.

بنابراین تمام آنچه را که شما به عنوان حقایق و ماهیّات در خارج می‌بینید که وجود دارند، پندار ذهن شما است! واقعیّت ممکن است نه آب باشد و نه سنگ باشد. عرفاء این را می‌گویند که واقعیّت ممکن است که هیچ‌کدام از اینها نباشد، بلکه ممکن است که آهن باشد.

پس ما خیال می‌کنیم که اشیاء در خارج روی پای خودشان ایستاده‌اند و به دیگری ارتباط ندارند، ولی اگر پرده برداشته بشود، می‌بینیم که یک واحد در خارج بیشتر نیست. و اینکه آن واحد خودش را به اشکال مختلف درآورده است، دلالت بر بینونیّت بین آن اشکال نمی‌کند، بلکه وحدت بین اشکال است.

مثالی از تجربه وحدت موجود 

اگر یادتان باشد من قبلاً مثال خواب را برای شما زدم و گفتم که شما گاهی اوقات این قضیّه را در خواب دیده‌اید! آن مثال خوابی که قبلاً زدم، بسیار مسئله را حل می‌کند.

شما گاهی اوقات در خواب دیده‌اید که یک شخصی بغل شما نشسته است؛ رفیقتان است. بعد یک‌دفعه احساس می‌کنید که شما خودتان همین هستید؛ یعنی درعین‌حال که آن شخص، رفیق شما است ولی درعین‌حال شما او هستید. و گاهی اوقات احساس می‌کنید که شما او نیسیتید و بعد شروع می‌کنید با او دعوا کردن. یعنی در وقتی که او هستید، با او دعوا نمی‌کنید، بلکه در وقتی که خود را از او جدا می‌بینید شروع به دعوا کردن می‌کنید.