تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

ذوق‌المتألّهین مشکل‌ترین مبنای فلسفی و عرفان نظری

در وحدت موجود، انکارِ تقرّر حقایق نیست. تقرّر حقایق هست ولی صحبت در استقلال و بینونیّت اینها است، که آیا مستقل هستند یا نیستند؟ می‌گوییم که نه، استقلال ندارند. این معنای وحدت موجود است.

لذا ذوق‌المتألّهین مشکل‌ترین مبنای فلسفی و عرفان نظری است! که همان مسئله‌ای است که سبب بحث بین مرحوم آقا سید احمد کربلایی ـ قدّس‌سره ـ و مرحوم آقای کمپانی ـ رضوان الله علیه ـ شده بود.¹ و در بعضی از جاها ملاّصدرا همین‌که می‌خواهد یک بویی از این ذوق‌المتألّهین به ذهنش برسد، چون نمی‌تواند آن را ادراک بکند، شروع می‌کند به رد کردن!

ردّ مرحوم حاجی بر ذوق‌المتألّهین

مرحوم حاجی هم در اینجا ذوق‌المتألّهین را رد کرده است و گفته است که مطلب نمی‌شود که این‌طوری باشد! چون ما حقایق را در خارج می‌بینیم و به ذوق‌المتألّهین می‌گوید که شما اصلاً قائل به شرک هستید!²

می‌گوید که اگر به مطلب ذوق‌المتألّهین نگاه بکنیم، می‌بینیم که ذوق‌المتألّهین اصلاً شرک است؛ و آن به‌خاطر این است که وقتی شما می‌خواهید بگویید که همۀ اشیاء خدا است، شما در واقع دو اصل را در اینجا پیش می‌آورید: یکی اینکه دارید وجود را مطرح می‌کنید، و یکی اینکه دارید همۀ اشیاء، وجود هستند را مطرح می‌کنید؛ یعنی در اینجا ماهیّت را اصل گرفته‌اید و وجود را هم اصل گرفته‌اید، پس در اینجا قائل به ثنویّت شده‌اید.

اشکال به مرحوم حاجی در ردّ ذوق‌المتألّهین

شما یک وقت می‌گویید که همه چیز خدا است ولی یک وقتی می‌گویید که همۀ اشیاء جدای از خدا نیستند. مسئله در این دو صورت با هم فرق می‌کنند.

وقتی می‌گویید که خدا همه چیز است؛ یعنی شما خدا را محدود می‌کنید به اینکه خدا این میکروفن است، خدا این کتاب است، خدا این مُهر است، خدا این سینی است. اگر این‌طور است، پس شما در اینجا خدا را قید زده‌اید؛ یعنی خدا را از بساطت بیرون آورده‌اید و در میکروفن محدود کرده‌اید، یعنی خدا این میکروفن شده است! می‌گوییم که وزن این میکروفن که یک یا دو سیر بیشتر نیست! رنگش سیاه است! در این‌صورت یعنی خدا سیاه است؟! سرِ میکروفن این‌طور است، پس بگوییم که سرِ خدا هم این‌طوری است؟! آیا خدای به آن بزرگی این‌قدر کوچک است؟! اگر قرار باشد ما برای خدا حدّی قائل بشویم، او بر کهکشان هم بار نمی‌شود. پس این مطلب صحیح نیست، چون در این‌صورت ما آمده‌ایم خدا را محدود کرده‌ایم.