تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

پس وقتی که خودش، خودش را به صُوَر مختلفی در بیاورد، بین اشیاء مختلفه دیگر فرقی نیست! وقتی من خودم را به صُوَر مختلف در بیاورم، پس دیگر بین من که فرقی نیست! من که الآن واحد هستم؛ هم می‌توانم به شما اخم بکنم، هم می‌توانم به شما بخندم، هم می‌توانم با شما به‌صورت عادی صحبت بکنم. پس وقتی که من با ایشان می‌خندم، با ایشان عادی صحبت می‌کنم، به ایشان اخم می‌کنم، ایشان را کتک می‌زنم، ایشان را نوازش می‌کنم؛ من که الآن واحد هستم به‌واسطۀ کارهای متعدّد که متعدّد نمی‌شوم!

اگر از اول این مثال را بزنید، مسئله حل می‌شود. پس در اینجا یک فرد واحد به صور مختلف در می‌آید، ولی صور مختلف باعث تعدّد آن واحد نمی‌شوند.

عرفاء می‌گویند که وحدت وجود از این قبیل است. لذا ذوق‌المتألّهین می‌گوید: ما وحدت وجود و موجود داریم؛ یعنی آن چیزی که در خارج به یک قالب در آمده است هم امرِ واحد است، قوالب زیاد هستند ولی قوالبِ زیاد دلالت بر تکثّر آن امر واحد نمی‌کنند.

عدم فهم وحدت وجود دلیل نپذیرفتن آن

تلمیذ: پس هر کسی که وحدت وجود را بفهمد باید قائل به وحدت موجود هم بشود؟!

استاد: بله همین‌طور است؛ لذا می‌گویند که کسانی که قائل به وحدت وجود هستند، اگر قائل به وحدت موجود نباشند، نشان می‌دهد که وحدت وجود را خوب نفهمیده‌اند. کسی که واقعاً وحدت وجود را درست بفهمد، همین حرف ذوق‌المتألّهین را می‌زند.

منتها چون اینها نگاه به خارج و تکثّر می‌کنند، می‌بینند که اینها جدای از هم هستند و نمی‌توانند آنها را به همدیگر ربط بدهند! مثلاً می‌گویند که این کتاب به این انسان چه مربوط است؟ جنس این کتاب از پنبه است و این انسان مثلاً از گوشت هستم، پس آنچه ربطی به بنده دارد؟ در این انسان، عقل نیست، بلکه اوهام و خیالات است، ولی مثلاً در آن کتاب، معارف است و...، پس اینها با همدیگر فرق می‌کنند؟! ولی اینها در جواب می‌گویند که ریشه و برگشت آنها به یک امر واحد است.