بررسی اقوال مختلف در مسئله وحدت وجود و موجود

بسم الله الرحمن الرّحیم

و امّا صدر المتألّهین قدّس‌سرّه فقد جعل فی الاسفار¹ و المبدأ و المعاد² و غیرهما هذا الحکم ـ أعنی عدم جواز انتزاع مفهوم واحد من حقائق متخالفة من حیث التخالف ـ من الفطریَّات؛³

عدم جواز انتزاع مفهوم واحد از حقایق مختلفه

حالا متن مرحوم حاجی را می‌خوانیم و ان‌شاءالله از مسائلی که مانده است، در جلسۀ بعد بحث می‌کنیم.

قول المحقّق الدوّانی و بعض المتکلّمین

اما صدرالمتألّهین ـ قدّس‌سرّه ـ در کتاب اسفار و مبدأ و معاد و غیر این دو کتاب، این حکم را؛ یعنی اینکه ما بخواهیم مفهوم واحد را از حقایق متخالفه که هیچ جهت اشتراکی بین آنها نیست انتزاع بکنیم، از فطریّات است؛ یعنی امتناع این مسئله را از فطریّات می‌دانند.

این مسئله خیلی روشن است؛ چون شما یا باید این مسئله را از باب اشتراک لفظی بدانید، که در این‌صورت دیگر مفهوم، مفهوم واحد نیست، بلکه لفظ واحد می‌شود. یعنی دیگر لفظ، لفظ واحد است، مثل لفظ عین که در اینجا لفظ واحد است اما مفاهیم آن، مفاهیم متکثّری هستند و این اشکال ندارد.

ولی یک وقتی شما می‌خواهید مفهوم واحد را از مصادیقی که متکثّر هستند و مابه‌الاشتراکی در آن مصادیق وجود ندارد انتزاع بکنید. در این‌صورت چطور شما این مفهوم واحد را از همۀ اینها انتزاع می‌کنید و بر همۀ اینها حمل می‌کنید؟! این مسئله محال است و امتناع آن هم فطری است و اصلاً نیاز به دلیل ندارد! و مطلب تمام می‌شود.

برگشت صفات خالق و مخلوق به یک منشأ

البتّه گرچه مطلب خیلی راحتی است ولی در خیلی از موارد به کار می‌آید. این مسئله در مباحث وجود، مسئلۀ خیلی مفیدی است و کاربرد دارد. مخصوصاً در بحث اسماءالله و صفات‌الله؛ در آنجایی که ما یک صفت را هم به مخلوق نسبت می‌دهیم و هم به خالق، هم به مصنوع و هم به صانع.

اگر همان‌طور که متکلّمین می‌گویند، هیچ ما به‌الإشتراک و جهت اشتراکی بین این دو وجود نداشته باشد، پس چطور ما این صفت را به هر دو نسبت می‌دهیم؟!