اختلاف نظر مرحوم سبزواری با ذوق المتالهین در حقیقت وجود

شما اصلاً ذاتی نیستید تا اینکه نیازی در کار باشد. هم ذات از او است و هم نیاز از او است. هم خود تحقّق ذات عبارت است از تعیّنِ وجود و هم مراتب کمالیّۀ او ـ که عبارت است از ملاک برای حرکت، که همان نیاز و حاجت است ـ از او است.پس بنابراین بهتر این است که ما به جای متعلِّق، تعلّق را به کار ببریم و به جای رابط، ربط را استفاده بکنیم.

پس بنابراین آنچه از بیان مرحوم حاجی استفاده می‌شود این است که در باب مسئلۀ وحدت وجود، آنچه که هست این است که بیشتر از یک حقیقتِ وجود نیست، و آن عبارت است از وجود پروردگار. و آن حقیقتِ وجود از نقطه‌نظر مراتب تشکیکی دارای مراتبی است که این مراتب متفاوت هستند، مانند انواری که دارای مراتب متفاوت هستند و هر نوری با مرتبۀ دیگر فرق می‌کند و منحاز و جدای از او است. ولی در عین حال تمام این وجودات مستقلّۀ متمایزه هم در اصل تحقّق و هم در بقای خودشان متدلّی به آن ذات لایزال هستند. و آن ذات لایزال است که برای هر کدام از این وجودات، وجودی را می‌سازد و به او بقاء می‌دهد. این نظر مرحوم حاجی است که نظر حکمای اشراق است.

و نظر ایشان در اینجا با نظر ذوق‌المتألّهین تفاوت پیدا می‌کند؛ چون مرحوم حاجی قائل به تشکیک در وجود هستند. حالا ان‌شاءالله ما دوباره در نظر ذوق‌المتألّهین بحث می‌کنیم.

بیان مسلک متکلّمین در کلام مرحوم سبزواری

دو مطلب از این بیت مرحوم حاجی برداشت می‌شود:

یکی اینکه در این شعر اشارۀ به نظر ذوق‌المتألّهین است؛ یعنی نظر ذوق‌المتألّهین را بیان کرده‌اند. و مطلب دومی که از شعر مرحوم حاجی برداشت می‌شود قول متکلّمین است.

حالا آمدیم سراغ کلام متکلّمین؛ متکلّمین اصلاً قائل به حقیقتِ وجود نبوده‌اند. و از آنجایی که متکلّمین قائل به اصالةالماهیّة هستند، برای وجود یک مفهوم عام و مطلقی را قائل هستند. و این را هم می‌دانید که مفهوم یک وعاء ذهنی دارد نه وعاء خارجی. و برای این مفاهیم با انتساب به مضاف، حصص قائل می‌شوند. پس حصص هم امر ذهنی می‌شود نه امر خارجی.