اختلاف نظر مرحوم سبزواری با ذوق المتالهین در حقیقت وجود

متن اشکال مرحوم حاجی بر مذهب ذوق المتالّهین

و أمّا نحن فنعتقد ولی ما اعتقاد داریم أنّ ذوق التّألُّه یقتضی سنخًا واحدًا و أصلًا فاردًا لاصالة الوجود و اعتباریّة المهیّة که ذوق تالّه اقتضاء سنخ واحد و اصل فاردی را می‌کند، به‌خاطر اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیّت، إذ الشیئیّة منحصرة فیهما چون‌که شیئیّت منحصر در وجود و ماهیّت است و الأمر فی الأصالة یدور علیهما و امر اصالت بر این دو دور می‌زند و برمی‌گردد؛ فإذا بطل أصالة الثّانی لذا وقتی اصالت دوم یعنی ماهیّت باطل شد، تعیّن أصالة الأوّل اصالت اول یعنی وجود، متعیّن می‌شود.فالمضاف إلیه هو الوجود مضافٌ‌الیه در اینجا وجود مطلق است، و الإضافة اشراقیّة هی الوجود و اضافه هم اشراقیّه است که آن هم وجود است، و المضاف أیضًا أنحاء الوجودات مضاف هم انحاء وجودات خارجی هستند الّتی هی المتعلّقات بنفسها که به نفس و ذات خودشان تعلّق دارند، المتدلیّات بذاتها بالمرتبه الغیر المتناهیة فی شدَّة النوریَّة. و متدلّی هستند، و اتّکاء دارند به مرتبه‌ای که از نظر شدّت نوری غیر متناهی است؛ یعنی به ذات پرودگار.بل اصطلحنا علی تسمیتها بالتّعلُّقات و الرّوابط المحضة بلکه اصطلاح ما این است که ما اینها را تعلّق و روابط محضه بنامیم نه متعلّق و مرتبط، لا أنَّها أشیاء لها التعلُّق و الرّبط؛ یعنی نه اینکه اینها اشیائی هستند که تعلّق و ربط دارند.

اینها عین ربط و تعلّق هستند نه اینکه اشیائی هستند که تعلّق و ربط دارند، مثل پسری که شما به پدر ربط می‌دهید؛ بالأخره در اینجا یک پسری در خارج هست که آن را به این پدر ربط می‌دهیم.

توضیح اضافۀ اشراقیّه و مقولیّه

ولی ما این‌طوری نیستیم؛ یعنی ما غیر از ربط چیزی نیستیم. ما در یک عالَمی نبودیم تا اینکه خدا بین خودش و بین ما ارتباط برقرار بکند. و اگر این‌طور نیست، پس قبل از اینکه خدا بین خودش و بین ما ارتباط برقرار بکند، ما در کجای این عالم قرار گرفته بودیم و کجای این عالم را اشغال کرده بودیم؟!