بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (1)

بسم الله الرحمن الرّحیم

بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی

می‌خواهیم ببینیم که مسئلۀ وحدت وجود با صرف نظر از کلمات فلاسفه و حکماء چه صورتی دارد. یعنی با این فکر و نگرش می‌خواهیم ببینیم که این مسئله در مصادر اسلامی چه نحوه بیان شده است. به عبارت دیگر چند مطلب در اینجا مورد توجّه ما قرار می‌گیرد:

مطلب اول: استدراک این مطلب از نقطه نظر فلسفی.

مطلب دوم: استفادۀ این مسئله از نقطه ‌نظر نقلی؛ چه آیات قرآن و چه روایات ائمه علیهم السّلام، که از هر دو جهت این مطلب بررسی بشود.

مطلب سوم: از نقطه ‌نظر شهود و مدرکات عرفانی عرفاء است. ببینیم آنها نسبت به مسئلۀ وحدت وجود چه نظری دارند و مطالب آنها تا چه حد می‌تواند مورد استناد برای ما باشد.

از نقطه نظر فلسفی، مسائل و اصولی که در این زمینه باید مورد استفاده قرار بگیرد، مسئلۀ اصالت وجود یا اصالت ماهیّت است، مسئلۀ علیّت است، مسئلۀ قوّه و فعل است، مسئلۀ تبیین صفات و اسماء باری است که به چه نحو است، مسئلۀ حدود ماهوی اشیاء و بحث ماهیّات است، مسئلۀ کیفیت تقیّد وجود است. اینها مسائلی هستند که در این زمینه می‌توانند مورد استفادۀ مطلب وحدت وجود واقع بشوند.

و چون ما هنوز به آن مسائل به‌طور مشروح نپرداخته‌ایم، از این نقطه‌نظر باید یک برداشت اجمالی از وحدت وجود ارائه بدهیم، تا اینکه ان‌شاءالله در فرصت مقتضی، کیفیت این مسئله با توجه به مبانی منقّحه بیان بشود، که دیگر قضیّه خودبه‌خود روشن می‌شود.

مسئلۀ «وحدت وجود»، مسئله‌ای جدای از «وحدت موجود» و «وحدت مشهود» و «وحدت حقیقت» نیست. و به‌طورکلّی اگر بحث ما در وحدت حقیقت واقع بشود، تمام مسائلی که در حول‌وحوش این مسئله هستند ـ که عبارتند از وحدت شهود و وحدت مشهود و وحدت وجود و وحدت موجود ـ را در برمی‌گیرد.

استفادۀ وحدت حقیقت وجود از آیۀ: ﴿وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ﴾

صحبت ما در وحدت حقیقت راجع به این است که حقیقت چیست؟ و واقع چیست؟ یعنی آن ذاتی که واقع بر او صدق می‌کند چه ذاتی است؟ آیا آن ذات، تعدّد برمی‌دارد یا غیرمتعدّد است؟ حالا اینکه آن ذات به چه کیفیتی است یک مبحث دیگری است. ولی به‌طورکلّی بحث دربارۀ این است که حقیقت چگونه است؟