بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (1)

بنابراین ما می‌خواهیم ببینیم که «کان اللهُ وَ لَمْ یَکُنْ معَهُ شَیْءٌ وَ الآنَ کَما کان»¹ در زمان فعلی چه معنایی پیدا می‌کند.

چگونگی تحقق قرب ذاتی بین مخلوق و خالق

تلمیذ: ظاهراً آیه از باب تسامح است؛ چون در آیه ما می‌بینیم که دوئیّت لحاظ شده است.

استاد: البتّه معنای نزدیکی از مقولۀ اضافه است؛ یعنی نزدیکی و دوری را بین دو شیء لحاظ می‌کنند، و نزدیکی در بین یک شیء که معنا ندارد. اما اگر ما در اینجا اضافه را اضافۀ اشراقیه بگیریم، آن‌وقت قرب دیگر معنای خودش را می‌رساند.

به‌هرصورت آیه در اینجا می‌خواهد بگوید: در اینکه الآن یک موجودی درخارج مورد خطاب پروردگار است شکّی نیست؛ یعنی خدا با مردم با زبان خودشان دارد صحبت می‌کند. می‌گوید که الآن کثرتی وجود دارد که مورد خطاب ما است؛ انسان، بقر، غنم و امثال‌ذلک، ولی ما می‌خواهیم با حفظ این کثرات بدانیم که آیا حقیقت از آنِ کثرات است یا از آنِ ما است؟ برای بیان این مسئله از راه قرب وارد می‌شویم؛ هر ذاتی به ذات خودش نزدیک‌تر از انتساب ذات دیگر به آن ذات است.

حالا لازم نیست دوئیّت در این حمل، حقیقی باشد، بلکه اگر اعتباری هم باشد کافی است؛ چون در حمل، صرفِ اعتبار برای صحّتِ حمل کفایت می‌کند. در حمل هو هویت اگر موضوع من جمیع الجهات، عین محمول باشد ما نمی‌توانیم آن محمول را به آن موضوع حمل بکنیم، مگر به‌خاطر یک اعتبار. یعنی به‌خاطر در نظرِ گرفتن یک اعتبار است که حمل آن محمول بر آن موضوع صحیح می‌شود.

من‌باب‌مثال وقتی که می‌گوییم: زیدٌ زیدٌ، زید اول را به‌لحاظ یک زید که شناخته شده است در موضوع قرار می‌دهیم و زید دوم را به‌لحاظ تثبیت زیدی که شناخته شده است در محمول قرار می‌دهیم. بالأخره شما در اینجا یک اعتباری را لحاظ می‌کنید تا بتوانید محمول را به آن لحاظ بر موضوع حمل بکنید و الاّ حمل محمول بر موضوع غلط می‌شود؛ چون حملُ الشّیء علیٰ نفسه غلط است.