بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (2)

بسم الله الرحمن الرّحیم

منظور از حبل الورید در آیه: ﴿وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ﴾

بحث راجع به آیاتی از قرآن بود که دلالت بر توحید ذاتی و به تَبَع آن، دلالت بر وحدت وجود می‌کرد. در جلسۀ قبل این آیه را عرض کردیم: ﴿وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنۡ حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ﴾؛¹ که مفسّرین در اینجا حبل الوَرید را به رگ حیاتی که شاهرگ انسان است معنا کرده‌اند، و دیگر متعرّض مطلبی دیگر و نتیجۀ آیه نشده‌اند.

ولی با توجه به مفاد آیه مقام، مقامِ قیّومیّتِ ذات است بر همۀ موجودات؛ که این قیّومیّت به معنای احاطۀ بر یک محاط به‌نحو استقلال نیست؛ و فرق نمی‌کند که منظور از حبل الوَرید را خود شاهرگ حیاتی بدانیم یا استعاره.

اگر منظور آیه خطاب به همین بدن باشد، معنا این است: مادّۀ حیاتی این بدن که عبارت است از رگ و پی و خون که باعث قوام بدن است، یک قربی با خود بدن دارد؛ یعنی قربِ جزء نسبت به کل یا قربِ علّت نسبت به معلول خودش. و می‌فرماید که ما از این قرب جزء به خود کل ـ و به‌عبارت‌دیگر قرب ذات نسبت به خود ذات ـ اقرب هستیم. این مطلبی بود که در جلسۀ قبل عرض کردیم.

و اگر ما ﴿حَبۡلِ ٱلۡوَرِيدِ﴾ را استعاره بدانیم و بگوییم که منظور آیه، خطاب به انسان است نه به ابدان انسان‌ها، گرچه در عالم خارج بین نفس و بین بدن اتّحاد مّایی وجود دارد، [باز هم او می‌گوید که من اقرب هستم و در این‌صورت اقربیّت در آیه، اقربیّت عِلّی است].

نفس و روح انسان‌ مخاطب آیات قرآن

از این نوع مطالب در آیات قرآن زیاد می‌بینیم، مثلاً می‌فرماید:

﴿مَّا جَعَلَ ٱللَهُ لِرَجُلٖ مِّن قَلۡبَيۡنِ فِي جَوۡفِهِۦ﴾؛² که منظور از مرد، همین بدن آنها و فردی که مورد خطاب است می‌باشد؛ ولی چون فرهنگ قرآن، فرهنگ واقعیّت و حقیقت است، منظور از رجل در آیه همان نفس و روحِ بدن که نفس ناطقۀ آدمی است می‌باشد و آنها مورد خطاب هستند. لذا می‌بینیم که از سمع و ابصار و افئده و امثال‌ذلک، به سمع واقعی و ابصار واقعی و افئدۀ واقعی تعبیر می‌آورد. البتّه آیات زیادی در این مورد هست: