بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (2)

به‌عبارت‌دیگر چون حیات، علم و قدرت از لوازم ذات هستند و بدون حیات خود آن ذات تحقّق ندارد؛ از این‌جهت خدا تعبیر به شاهرگ کرده است. یعنی ما از حیاتِ نفس ناطقه به خودش نزدیک‌تر هستیم؛ پس بنابراین ما از حیات که همان ذات این نفوس ناطقه می‌شود، به این نفس ناطقه نزدیک‌تر هستیم. این همان معنای سریان وجود است در جمیع اجزاء عوالم امکان. این بحثی بود که قبلاً راجع‌به این آیه مطرح شد.

البتّه ما در مقام بحثِ گسترده در این مورد نیستیم و الآن موقعیّت این بحث هم اقتضاء این مباحث را نمی‌کند؛ چون با توجه به اینکه هنوز خیلی از مسائل فلسفی که مسئلۀ وحدت وجود در گرو آنها است باقی مانده‌اند، لذا طبعاً نمی‌توانیم الآن چنین مباحث فشرده‌ای را مطرح کنیم؛ خصوصاً مبحث علیّت که خیلی در اینجا به درد می‌خورد. ان‌شاءالله وقتی که به بحث علیّت رسیدیم و آن بحث روشن شد طبعاً این مباحث، معنای خودشان را بهتر به‌دست می‌آورند.

دلالت آیۀ ﴿...مَا يَكُونُ مِن نَّجۡوَىٰ ثَلَٰثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمۡ...﴾ بر وحدت وجود

آیۀ دیگری که برای وحدت وجود هست، این آیه است:

﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مَا يَكُونُ مِن نَّجۡوَىٰ ثَلَٰثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمۡ وَلَا خَمۡسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمۡ وَلَآ أَدۡنَىٰ مِن ذَٰلِكَ وَلَآ أَكۡثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمۡ أَيۡنَ مَا كَانُواْ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُواْ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ إِنَّ ٱللَهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ﴾.¹

ابتدای آیه اینگونه است که ﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَهَ يَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ﴾؛ «آیا ندیدی که خدا عالم است به تمام آنچه در آسمان‌ها و زمین است؟» آیا علم در این آیه مثلِ علوم ما به معنای اطلاع بر ما یَقَع یا اطلاع بر ما وَقَع است؟ یا این علم، علم حضوری است؟ و اگر این علم، علم حضوری است، معنای حضور چیست؟

فعلاً به این قضیّه کار نداریم، پس سراغ قسمت دوم آیه می‌رویم: ﴿مَا يَكُونُ مِن نَّجۡوَىٰ ثَلَٰثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمۡ﴾؛ در اینجا خدا ذات خود را قرین با ذوات دیگر قرار داده است؛ یعنی در هر سه ذاتی که شما تصوّر کنید ذات چهارم، او است؛ یعنی اگر سه نفر در اینجا نشسته باشند، نفر چهارم من هستم که به آنها ملحق می‌شوم، و اگر پنج نفر باشند، ذاتِ ششمی او است.