بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

بعد حضرت می‌فرمایند: «و لم یَنْأَ عنها فیُقالَ هو عنها بائنٌ»؛ خداوند متعال از اشیاء دور نشده است تا اینکه بگوییم که او بینونیّت دارد. «و لَم یَخْلُ منها فیقال أینَ»؛ خالی نیست از اشیاء تا بگوییم: پس او کجاست؟ «و لَم یَقرُبْ منها بالالتِزاقِ»؛ چسبیده نیست.

«و لَم یبعُد عنها بالإفتِراقِ بَل هو فی الأشیاء بلا کَیفیّةٍ و هو أقربُ إلینا مِن حَبلِ الوَریدِ»؛ بُعد پرودگار هم، بُعدِ فُرقت و افتراق نیست، بلکه خداوند متعال در همۀ اشیاء است بدون اینکه کیفیتی برای خودش در تعیّنش ظاهر کند. «و هو أقربُ إلینا مِن حَبلِ الوَرید»؛ که همان آیۀ قرآنی است که قبلاً عرض شد.

حضرت در اینجا می‌فرمایند: دوری پرودگار، بینونیّتی نیست. و پرودگار خلوّ از اشیاء ندارد، تا اینکه این خلوّ باعث بشود که برای خداوند متعال مکانی متحیّز شود و او تحیّز بگیرد. پس در اینجا هم یک اندکاکی بین وجودات و وجود پرودگار قائل شده‌اند.

روایت صفحۀ 90، معانی که برای صمد هست را بیان می‌کند؛ که جوف ندارد و خالی نیست و....¹

تبیین معنای واحدیّت و احدیّت

تلمیذ: آیا در ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾² معنای واحدیّت لحاظ شده است؟ یعنی آیا واحدیّت با احدیت منافات دارد؟

استاد: در آنجا معنای واحدیّت لحاظ نشده است؛ یک‌وقت ما واحد را لا بشرط فرض می‌کنیم، که در این‌صورت با احدیت منافات ندارد. و یک‌وقتی واحد را بشرط لا فرض می‌کنیم که در این‌صورت نزول احدیت است.

و این اشکال ندارند و در خیلی جاها این را داریم، در خود قرآن هم این همه ﴿هُوَ ٱللَهُ ٱلۡوَٰحِدُ ٱلۡقَهَّارُ﴾³ داریم. این مسئله در آنجایی است که بخواهد اوصاف پروردگار بیان شود، آن‌وقت این مقام، مقام واحدیّت است؛ لذا همیشه واحد با قهر می‌آید، با رحمت می‌آید و.... اینها همه دلیل بر این است که این در آنجا نزول مقام احدیت است.

روایت ششم: معنای صمدیّت پروردگار

در صفحۀ 93 روایاتی در معنای ﴿قُلۡ هُوَ ٱللَهُ أَحَدٌ﴾ هست، که حضرت در آنجا معنای صمد را روشن می‌کنند. «فَقالَ الصَّمَدُ الّذی لیس بِمجَوَّفٍ»، «الصّمَدُ الّذی لا جَوفَ لَهُ»، این روایت از ربیع بن مسلم از موسی بن جعفر علیهما السّلام است. روایت قبل از این، روایتی بود که یهود سؤال کردند و حضرت در جواب آنها معنای صمد را این‌طور فرمودند.