بررسی مسئلۀ وحدت حقیقت وجود در مصادر اسلامی (4)

حتّی این را می‌خواهم بگویم که چرا قضیّه را فقط منحصر به عالَم طبع کنیم؟! مگر در عالَم مثال و برزخ، صورت نداریم؟! در خود عالم مثال و برزخ هم صورت است، منتها صورتی است مجرّد از شرایط مادّی. حتّی اگر بالاتر و در عالم ملکوت برویم، مگر در آنجا تحقّق معانی نداریم؟! صُوَری است نه مناسب با عالم برزخ، بلکه مناسب با خودش.

بالأخره هرچه را که ما از عالم طبع و مادّه تا مقام ربوبی تصوّر کنیم، تمام اینها دارای یک تقیّداتی نسبت به وجود هستند. منتها هرچه پایین‌تر می‌آید، قیدش بیشتر، کثیف‌تر و ثقیل‌تر می‌شود تا وقتی که به أدنَی المنازل ـ که عالم طبع است ـ می‌رسد و در اینجا است که وجودات متکثّره و موجودات طبیعی و مادّی را مشاهده می‌کنیم.

توضیح کیفیت حضور پروردگار در عوالم مختلف

اشکالی که در اینجا به‌نظر می‌رسد این است که تحدیدِ پرودگار در وجود مادّی نه تنها صحیح نیست، بلکه آن تحدید در عوالم طولیّه هم صحیح نیست؛ چون با تجرد ذاتی پرودگار منافات دارد.

روی این حساب کلام امام علیه السّلام این را می‌رساند که وجود پرودگار در مراتب نزول خودش، واجد تمام این مراتب هست و جدایی ندارد. خود او است که دُنوّ پیدا می‌کند در اسم واحدیّت، دنوّ پیدا می‌کند در مَرائی واحدیّت و همین‌طور در مظاهر اسماء و صفات و افعالش پایین می‌آید تا به عوالَم ملکوت می‌رسد: ملکوت عُلیا، سُفلیٰ و برزخ. و بعد هم به عالم طبع می‌رسد، که دیگر پایین‌تر از عالم طبع نداریم.

حالا آیا او قرین با عالم طبع است؟ گفتیم که او در مکان نمی‌گنجد. پس وجود پرودگار در دنوّ خودش این‌قدر پایین می‌آید که دیگر مادون پرودگار وجودی تصوّر نمی‌شود. پس تمام این عوالم، وجود نازلۀ پرودگار هستند.

این هم از آن روایاتی است که خیلی روشن و صریح هستند در اینکه آنچه در کلّ این عالَم تحقّق دارد، وجود نازلۀ پرودگار است. نه‌اینکه یک شیئی باشد و خدا آن را از عدم درست کرده باشد و امثال‌ذالک.