وحدت شخصیّه و نوعیّۀ وجود

بنابراین همان‌طور که ما أحد را به ذاتی اطلاق می‌کنیم که مانند او از جهت تعیّن، تقیّد، حدود و رسوم، نعوت و صفات وجود ندارد، از این نقطه‌نظر ما باید احد را بر مظاهری اطلاق کنیم که آن مظاهر هم از جهت خصوصیّات و تعیّنات، مماثل و مانند ندارند. پس نه تنها وجود مطلق، واجدِ مقام احدیت است، بلکه تمامی عالَم امکان و هر ذرّه‌ای از ذرّات امکان، واجدِ مقام احدیت هستند. این می‌شود مقام احدیت!

مقام احدیت برای هر ذاتی یعنی مقامی که مماثل با آن ذات وجود ندارد. و ما هر ذرّه‌ای را که نگاه بکنیم، می‌بینیم آن ذرّه، مظهریّت برای آن مقام احدیت واقع شده است و معلول برای علّتِ احد واقع شده است.

استدلال مؤلف بر احدیت مخلوقات و تفاوت آن با احدیت پروردگار

بنابراین همان علّت با همان خصوصیّات ذاتیّه و عوارضی که بر او حمل می‌شود، تنزّل پیدا می‌کند به معلول و مرتبۀ ضعیف‌تر؛ و مرتبۀ ضعیف‌تر، نعوت مرتبۀ کمالیّه را از دست نمی‌دهد، بلکه همان نعوتِ مرتبۀ کمالیّه به نحو ضعیف در همان مرتبۀ ناقص وجود دارند.

به‌خاطر اینکه احد از نقطه‌نظر بی‌مانند و بی‌مثل بودن صادق است بر آن وجود مطلق، سِرّ، هو هویت و عالم عماء، پس همان احد هم صادق است بر آن مظاهر؛ چون آن مظاهر مانند ندارند.

هر ذرّۀ از ذرّات حکایت از آن مقام احدیت می‌کند. و اگر حکایت نکند دیگر معنا ندارد که این واحد باشد اما اصل و ریشه‌اش احد را نشان بدهد. این واحد بشود و بگوید که من مانند دارم اما اصل من، مانند ندارد! اینکه نمی‌شود! اگر تو می‌گویی که این ذرّه آن مقام احدیت را نشان می‌دهد، پس این باید نمایانگر او باشد.

این ذرّه نمایندۀ وجود است و می‌گوید که من حکایت از یک وجودی می‌کنم أعلیٰ، أوسع، أعمّ، أتمّ و أکمل از خودم! اگر او حیات دارد، این هم می‌گوید که من حکایت از حیاتی می‌کنم أعلیٰ، أتمّ، أکمل و أوسع از خودم. اگر او علم دارد، این هم می‌گوید که من حکایت از یک علمی می‌کنم أعلیٰ، أتمّ، أعمّ، أکمل و أوسع از خودم.