تحلیل معنای قضیه حقیقیه و کیفیت جعل احکام شرعی

آن قضیّۀ حقیقیّه به‌عنوان افراد محقق و مقدّر خودش، تابعِ وجود آن مکلَّف است نه تابع صرفِ فرض مکلَّف، یعنی اگر مکلَّفی با این خصوصیّات پیدا بشود باید این مقدار خمس بدهد یا باید این مقدار زکات بپردازد.

تفاوت استطاعت در حج بر حَسَبِ مکلَّفین

این مطلب خیلی مسئلۀ دقیقی است، این‌قدر دقیق است که اگر این مسئله واقعاً روشن بشود خیلی از اشکالات حل می‌شود. اگر یک مکلَّفی شرایط حج برای او آماده بود و پول هم داشت منتها من‌باب‌مثال از نقطه‌نظر استعداد نفسانی از او برنمی‌آید که یک سختی‌هایی را به خودش تحمّل بکند و حرکت بکند و به حج برود، در این‌صورت این حج از او برداشته می‌شود. درهمین‌صورت اگر یک شخصی پیدا بشود که می‌تواند سختی را بر خودش تحمّل بکند و با وجودِ تحمّل سختی به حج برود، حج برای او واجب می‌شود.

تلمیذ: در این‌صورت استطاعت برای افراد مختلف فرق می‌کند؟

استاد: مستطیع بودن را ما کار نداریم مثلاً راه یک طوری است که یک خطراتی ممکن است داشته باشد و بالا و پایین داشته باشد؛ ماشین و گرما و.... بله، استطاعت فرق می‌کند، بنده هم همین را عرض می‌کنم که استطاعت برحسب مکلَّفین فرق می‌کند، استطاعت هر کسی به یک قِسم و به یک طور است و ما بعضی از ملاکات در تحقّق و عدم تحقّق استطاعت را داریم مانند تخلیه سرب، تهیّۀ مال، عدم وجود کسی که تأهلّش برعهدۀ انسان است و با رفتن او برای آن خطر پیش می‌آید، مئونۀ بازگشت و امثال‌ذلک. اینهایی را که ذکر کرده‌اند بعضی از آن ملاکات هستند، ولی آن شرط اساسی بر این است که هر کسی قدرت برای انجام این تکلیف را داشته باشد باید به حج برود.

و روی این مسئله، احکام به قضایای حقیقیّه تعلّق گرفته‌اند نه آن‌طوری‌که مرحوم نائینی ـ رحمة الله علیه ـ می‌فرمایند، بلکه احکام تعلّق گرفته‌اند به قضایای حقیقیّه‌ای که تحقّق موضوع آنها تابعِ شرایط و مقتضیاتی است، به‌طوری‌که ممکن است در جعل قضیّۀ حقیقیّه حتّی یک مورد هم برای آن موضوع ما پیدا نکنیم. اگر قضیّه این‌طوری باشد ما می‌توانیم إنّ لِله أحکامًا یشترک فیه العالِمُ و الجاهل، را توجیه بکنیم وگرنه مسئله قابلِ توجیه نیست.