نقد و بررسی نظر حکماء در وجود ذهنی دربارۀ عینیّت ماهیّات ذهنی و خارجی

یعنی ما همان عالَم خارج را با صرف نظر از وجود در ذهن خود می‌آوریم بنابراین ما متحقّق به عالَم خارج می‌شویم. و معنایی را که برای حکمت کرده‌اند این است که:

الحکمةُ صیرورةُ الانسان عالَمًا عقلیًّا مُضاهیًا للعالَم العَینی؛² که مقام انسان عبارت است از اتّحاد و وصول به کُنهِ حقایق هستی، که به این واسطه انسان به آگاهی جهانیِ مدرِک و علم می‌رسد.

این مطلبی است که حکماء فرموده‌اند و همین‌طور مرحوم علامه طباطبائی ـ رضوان الله علیه ـ در آن مقالات اصول فلسفه این مطلب را بدیهی‌ترین مسئلۀ برای وجود ذهنی گرفته‌اند و اصلاً وجود ذهنی را مساوی با این نظریه دانسته‌اند.³

اشکال اول به کلام حکماء در عینیّت ماهیّات ذهنی و خارجی

همان‌طور که قبلاً عرض شد یک وقت صحبت در این است که منظور از اینکه می‌فرمایند ماهیّت اشیاء در ذهن می‌آیند این است که چیستی اشیاء و حقیقت هستی در ذهن انسان می‌آید، یعنی ماهیّاتی در ذهن می‌آیند که آن ماهیّات، عین همان ماهیّت در خارج هستند با صرف نظر از وجود. اگر این حرف را بخواهیم قبول بکنیم بسیار حرف مشکلی است به‌جهت‌اینکه بزرگان از فلاسفه معترف هستند به اینکه اطلاع بر جنس و فصل اشیاء فقط منحصر به علاّم‌الغیوب است و هیچ شخصی حتّی نمی‌تواند حدّاقل آگاهی بر فصول اشیاء را به‌دست بیاورد، پس چطور ماهیّت اشیاء در ذهن می‌آید؟!

تلمیذ: منظور این است که مثلاً معرفت اجمالی از انسان در ذهن بیاید و الاّ ما که اطلاع بر حقیقت یک شیء نداریم!

استاد: معرفت اجمالی را ماهیّت شیء نمی‌گویند! قبلاً عرض شد که اگر یک لیوانی در جلوی شما باشد و شما ندانید این لیوان از کائوچو است یا از شیشه؛ در اینجا صورت آن لیوان در ذهن شما می‌آید ولی چیستی آن لیوان در ذهن شما نمی‌آید. شما خیال می‌کنید که این لیوان از شیشه است درحالتی‌که این کائوچو این قدر شفّاف و جالب است که مطلب را مشتبه کرده است.