نقد و بررسی نظر حکماء در وجود ذهنی دربارۀ عینیّت ماهیّات ذهنی و خارجی

و ما از کجا می‌توانیم این مطلب را اثبات بکنیم که آنچه از چیستی‌ها و ماهیّات هستی در ذهن ما هست منطبق با واقع است؟! آیا این حکماء که گفته‌اند ما ماهیّات اشیاء را در ذهن می‌آوریم، حقیقت مَلَک را آن‌طوری‌که خود مَلَک است ادراک کرده‌اند؟ تعبیری که من برای این مسئله در آن مجلس آوردم این بود که اگر قرار باشد که بر آن مدرَک و معلوم بالذّات ما که متّحد با نفس ما است، لباس وجود خارجی پوشیده بشود آیا همان شیء خارجی از آب در می‌آید یا یک چیز دیگری از آب درمی‌آید؟ قطعاً چیز دیگری از آب درمی‌آید که با آن شیء خارجی یکی نیست.

پس اگر صحبت ما در ماهیّت این است که خود حقیقت شیء در ذهن بیاید، آن حقایق اشیاء نه تنها برای مردم بلکه برای هیچ فیلسوفی منکشف نشده است. و اگر قرار بر این است که ـ همان‌طور که می‌فرمایند ـ از آن حقایق و ماهیّات خارجی چیزی به نحو اجمال در ذهن بیاید، آن اجمال، ماهیّت شیء را تشکیل نمی‌دهد.

اشکال دوم به قول حکماء در عینیّت ماهیّت ذهنی و خارجی

و از همۀ این اشکالات که بگذریم، بحث وجود ذهنی یک بحث مختصّ به عالِمِ حقایق اشیاء نیست بلکه از آن طفل یک‌ساله تا آن پیرمرد نودساله را شامل می‌شود. بحث ما اختصاص به یک دانشمند و فیلسوف ندارد که حقایق اشیاء را در ذهن بیاورد و تجزیه و تحلیل کند بلکه صحبت ما در وجود ذهنی به آن فرد عامی که هیچ اطلاعی از اشیاء خارجی ندارد هم برمی‌گردد. آیا می‌توانیم بگوییم که این افراد واقعاً ماهیّت اشیاء در نظرشان می‌آید؟ و آیا آن‌چیزی که در ذهن مردم می‌آید همان چیزی است که در خارج هم همان است؟ قطعاً این‌طور نیست. خود ما در بسیاری از مواقع می‌بینیم که تصویری از یک شیء داریم و بعد خلافش به ثبوت می‌رسد.

خطای در تصوّرات منشأ اصلی برای اشتباه در تصدیقات