منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

ما می‌خواهیم ببینیم آن چیزی که الآن در ذهن آمده است مصداق چه چیزی است؟ یعنی در مصداق اشکال می‌شود؛ الآن شما به این جوهری که در ذهن آمده است کیف می‌گویید و واقعاً ما احساس می‌کنیم که به‌واسطۀ این چیزی که در ذهن ما آمده است تغییری در ما پیدا شده است. اینها خیالی نیست بلکه وجدانی است و ذهن ما قبل از حصول این صورت و بعد از حصول این صورت فرق کرده است، حالا چه اسمی برای این فرق بگذاریم؟

بالأخره این فرق فرقی است که درعالَم وجود تحقّق پیدا کرده است، یعنی در عالَم وجود نفسِ ما تحقّق پیدا کرده است. آیا این چیزی که تحقّق پیدا کرده است از مقولۀ جوهر است یا از مقولۀ عَرَض؟ ما می‌خواهیم این را بگوییم. اگر از مقولۀ جوهر است پس چرا قیام به نفس دارد؟ و اگر از مقولۀ عَرَض است و کیف است پس چرا خود شما می‌گویید که من جوهر را ادراک کرده‌ام؟ جوهر که نمی‌شود تبدیل به کیف و عَرَض بشود!

اشکال در این است که حکماء این چیزی که در ذهن است را پذیرفته‌اند که از مقولۀ کیف است. یک‌وقت شما می‌گویید این اصلاً کیف نیست و یک مقوله‌ای است [و چیز دیگری است این یک مسئلۀ دیگری است ولی اگر بپذیرید که آن چیزی که در ذهن است کیف است این اشکال وارد می‌شود.]

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد