منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

بسم الله الرحمن الرّحیم

منشأ اختلاف آراء در وجود ذهنی

پایه‌گذاری بحث وجود ذهنی بر مبنای حکماء

ان‌شاءالله تتمّۀ بحث راجع به کیفیت حصول اشیاء در ذهن که آیا به ماهیّت یا به شبح یا به قسم دیگر در ذهن می‌آیند برای مباحث آیندۀ بحث وجود ذهنی می‌ماند که در پیش داریم. بنده فقط به‌طور اختصار عرض کردم که اینکه حکماء می‌فرمایند که ماهیّت اشیاء ـ یعنی همان ماهیّت خارجی که وجود عینی پیدا کرده است ـ در ذهن می‌آید، جای تأمّل است.

حالا ما بنا را بر همین نظر می‌گذاریم و این را یک موضوع مفروغ‌ٌعنه می‌گیریم، همان‌طور که بنا بر ادّعای مرحوم حاجی و سایرین ادلّۀ وجود ذهنی اثبات می‌کنند که ماهیّت وجودیّه خود اشیاء به ذهن می‌آیند؛ چه وجود عَرَض باشد یا وجود جوهر، و چه وجود مجرّد باشد یا مادّی!

اشکالات در اینجا زیاد است و مرحوم آخوند در اسفار در بحث وجود ذهنی مفصّل بحث کرده‌اند،² که ما هم در موارد خودش آنها را با مطلب خودمان منطبق می‌کنیم؛ چون با مرام مرحوم حاجی در بعضی از موارد یک مسائلی به نظر می‌رسد که حتماً باید مطالب اسفار را بیاوریم و ببینیم که مطلب به‌کجا می‌رسد؟!

اشکال اول بر وجود ذهنی

دو اشکال مهم در اینجا هست که البتّه اهمّیت اشکال اول از اشکال دوم پایین‌تر است و اشکال دوم مهم‌تر است. اشکال اول این است که اشیائی که در ذهن می‌آیند هم جوهر هستند و هم عرض! و ما در تعریف جوهر گفته‌ایم:

جوهر ذات و ماهیّتی است که وقتی تحقّق پیدا بکند در موضوع تحقّق پیدا نمی‌کند بلکه خود جوهر موضوع برای اعراض می‌شود.³

حالا ما به اینکه ده تا مقوله داریم یا بیشتر و یا کمتر کاری نداریم، بالأخره جوهر محلّ برای ورود و عروض و قیامِ اعراض بر آن است؛ مثلاً این کتاب الآن محلّ است برای‌اینکه سفیدی بر آن عارض بشود، کم بر آن عارض بشود، وزن بر آن عارض بشود، مثلاً این طولِ آن است، این انتسابِ آن است و هم‌چنین این کتاب محلّ است برای‌اینکه سایر مقولات به آن اضافه بشوند. بنابراین تمایز جوهر با عَرَض در این است که جوهر همیشه محلّ است و عَرَض بر او عارض می‌شود؛ یعنی ذاتاً اختلاف بین جوهر و عَرَض، اختلاف ماهوی و ذاتی است.