توضیح انقلاب ذاتی و نقد دیدگاه سید صدرالدین درباره وجود ذهنی

بسم الله الرحمن الرّحیم

توضیح انقلاب ذاتی در قول سید صدرالدّین و اشکالات واردۀ بر آن

توضیح انقلاب در قول سید صدرالدّین

بحث راجع به کلام مرحوم سید صدرالدّین بود که ایشان می‌فرمایند در ماهیّت، انقلاب ذاتی پیدا می‌شود و دیگر اشکال ندارد که یک ماهیّت در وجود خارجی متّصف به ذاتیّاتی باشد و در وجود ذهنی متّصف به ذاتیّات دیگری باشد.

البتّه انقلابِ در وصف، در همۀ اوصاف عَرَضی که عارض بر یک امر می‌شوند مسئلۀ روشنی است، و همین‌طور انقلاب ذاتی ـ به معنای حرکت جوهریّه ـ در همۀ جواهر وجود دارد و اصلاً حرکت جوهریّه چیزی به‌غیر از انقلاب در ذاتی نیست؛ یعنی ذات در خودش حرکت می‌کند و از یک ماهیّت به ماهیّت دیگر می‌رسد.

حالا این انقلاب در ذات یا امتداد زمانی زیادی را استیعاب می‌کند یا زمان کمی را استیعاب می‌کند؛ مثلاً خاک و آبی که می‌خواهند تبدیل به یک دانۀ سیب بشوند، دو سه سال از زمان را طی می‌کنند ولی خاکی که می‌خواهد تبدیل به یک گوهر بشود شاید میلیون‌ها سال طول بکشد تا اینکه یک سنگ از یک ماهیّت به ماهیّت دیگر تبدّل پیدا کند.

دلالت آیۀ﴿ فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَهُ سَيِّ‍َٔاتِهِمۡ حَسَنَٰتٖ﴾ و معجزات انبیاء بر انقلاب ذاتی

همین‌طور تمام عالم مادّه در حال تغییر و تبدّل ذات است و این اشکالی ندارد. و بر همین اساس ما می‌توانیم این آیه شریفه را دربارۀ انقلاب ذاتی بدانیم:

﴿فَأُوْلَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَهُ سَيِّ‍َٔاتِهِمۡ حَسَنَٰتٖ﴾؛¹ در اینجا خود سیّئه با حفظ ماهیّت سیّئه بودن تبدیل به ماهیّت حسنه‌بودن می‌شود؛ یعنی صرفِ وجود در اینجا باقی می‌ماند، آن وجودی که صبغۀ سیّئه‌بودن به او خورده بود و ماهیّت سیّئه‌بودن پیدا کرده بود تبدیل به حسنه بودن می‌شود. این حرکت، حرکت جوهری است یعنی تبدّل جوهری در ذاتِ وجود باعث می‌شود که آن عمل سیّئه تبدیل به حسنه بشود.

به‌عبارت‌دیگر مسئلۀ وحدت وجود در اینجا خیلی بالعیان به چشم می‌خورد. چون آن انقلابی که محال است این است که یک شیء درعین‌حال که دارای خصوصیّات و ذاتیّات متشخّصه‌ای است برگردد و متلبّس به نقیض آن ذاتیّات بشود. اما اگر فرض کردیم که حقیقتِ اعمال، حقیقت واحد است یعنی همان حقیقت وجود است که هم بر اعمال حسنه و هم بر اعمال سیّئه، هر دو حاکم و ساری است منتها این حقیقت وجود در مورد سیّئه، ماهیّت سیّئه را به خود می‌گیرد و در مورد حسنه، ماهیّت حسنه را به خود می‌گیرد ولی هویّتش همان هویّت وجود است؛ اگر مسئله این‌طور باشد دیگر انقلاب ذاتی در اینجا سهل و آسان می‌شود یعنی آن عمل سیّئه به‌واسطۀ حرکت جوهریّه با دخل و تصرّفاتی که در آن می‌شود انقلاب به عمل حسنه پیدا می‌کند. آن دخل و تصرّفات هم ـ همان‌طور که در آیۀ شریفه بیان شده است ـ² به این است که توبه‌ای کند و عملش را صحیح انجام بدهد به‌نحوی که در او انقلاب پیدا شود.