بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

متن مرحوم حاجی دربارۀ نظر سید صدرالدّین در وجود ذهنی

و قد بیَّن مذهبَه هذا القائلُ بعد تمهید مقدَّمة و بعد از اینکه سید صدرالدّین تمهید مقدّمه کرد، بأنَّه لمّا کانت موجودیّة الماهیّة متقدّمة علی نفسها، مسلک خودش را این‌طور بیان می‌کند: از آنجایی‌که موجودیّتِ ماهیّت، مقدّم بر خود ماهیّت است 

(یعنی وقتی ما می‌توانیم به ماهیّت، ماهیّت بگوییم که آن ماهیّت وجود داشته باشد)

فمع قطع النظر عن الوجود لا یکون هناک ماهیّة أصلًا پس با قطع نظر از وجود اصلاً ماهیّتی در خارج تحقّق ندارد.و الوجود الذّهنی و الخارجی مختلفان بالحقیقة. و حقیقت وجود ذهنی و وجود خارجی هم اختلاف دارند، فإذا تبدَّل الوجود ـ بأن یصیر الموجود الخارجی موجودًا فی الذّهن  ـ بنابراین وقتی خود وجود (که در ذاتش اختلاف دارد) تبدّل پیدا کرد و موجود خارجی تبدیل به موجود ذهنی شد، ـ لا استبعاد أن یتبدّل الماهیّة أیضًا ماهیت هم بعید نیست تبدّل پیدا کند. فإذا وجد الشّی‌ء فی الخارج کانت له ماهیّة إمّا جوهر أو کمّ أو مِن مقولةٍ أخریٰ حالا اگر این وجود به ماهیّت خارجی بخورد، آن ماهیّت خارجی یا جوهر است یا کمّ است یا از هر مقوله دیگر. و إذا تبدّل الوجود و وقتی که وجود تبدیل به وجود ذهنی شد و وجد فی الذّهن و در ذهن تحقّق پیدا کرد، انقلبت ماهیّته ماهیّت وجود خارجی منقلب می‌شود و صارت مِن مقولة الکیف و از مقولۀ کیف می‌گردد.و عند هذا اندفع الإشکالات و با این بیان تمام اشکالات مندفع می‌شوند إذ مدار الجمیع علی أن الموجود الذّهنی باقٍ علی حقیقته الخارجیّة؛¹ زیرا مدار همۀ اشکالات بر این است که موجود ذهنی بر همان واقعیّت خارجی خودش باقی مانده است.

سید صدرالدّین می‌گوید که ما می‌گوییم این چیزی که در ذهن است یک چیز است و آن چیزی که در خارج است یک چیز دیگر است. الآن این چیزی که در اینجا است پارچ است و این هم لیوان است و به همدیگر ربطی ندارند. اشکال در آنجایی وارد می‌شود که یک شیء در آنِ واحد هم پارچ باشد و هم لیوان! اما اگر این شیء برای خودش یک وجود داشته باشد و این شیء هم برای خودش یک وجود دیگر داشته باشد دیگر در اینجا اشکال وارد نمی‌شود.