بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

حالا متن مرحوم حاجی را تا فرق بین حمل ذاتی و حمل شایع صناعی بخوانیم که از خود متن هم عقب نیفتیم و اگر فرصت شد یک صورت اجمالی از فرق بین دو حمل را هم می‌گوییم.

متن مرحوم حاجی در بیان نظر سید صدرالدّین در وجود ذهنی

(وَ قِیْلَ) و القائل هو السیّد السند صدرالدّین¹: کلام سید صدرالدّین این‌طور است: انطبعت الأشیاء فی الذهن (بِالْأنْفُسِ) اشیاء خارجی خودشان و ماهیّتشان در ذهن نقش می‌بندند و پیدا می‌شوند أی بأنفسها و ماهیَّاتها (وَ هِیَ) أی و الحال أنَّ أنفس الماهیّات (انْقَلَبَتْ)؛² درحالتی‌که ذات و نفس این ماهیّات وقتی که در ذهن بیاید قلب می‌شود؛

یعنی در ذهن می‌آید ولی همین‌که می‌خواهد در ذهن بیاید تبدیل به شیء دیگری می‌شود (پس آن چیزی که در ذهن است جوهر نیست و آن چیزی که در خارج است عَرَض نیست. درحالی‌که اشکال در آنجایی است که یک شیء در آنِ واحد هم عَرَض و هم جوهر، پس این انقلاب باعث می‌شود که خود ذاتی جایش را عوض کند و دیگر اشکال رفع می‌شود).

عدم ورود اشکال اندراج در تحتِ دو مقوله بر قول سید صدرالدّین

تلمیذ: اشکال تبدیل یک مقوله به مقولۀ دیگر در کلام سید صدرالدّین هم هست، چون بالأخره آن چیزی که به ذهن می‌آید ماهیّتی است که در وجود خارجی است!

استاد: بله، آن چیزی که در وجود خارجی است ماهیّت است ولی ایشان می‌گویند که همان صورت جوهریّه در ذهن می‌آید اما این صورت ذهنیّه همین‌طور در ذهن می‌آید تا اینکه وقتی به یک نقطه‌ای از ذهن که می‌رسد تبدیل به کیف می‌شود، پس دیگر اجتماع ضدّین در آنِ واحد نیست.

تلمیذ: اجتماع ضدّین در دو امر وجودی است ولی در اینجا ماهیّت به ذهن آمده است، و از طرف دیگر این ماهیّت در خارج در ظرف وجود خارجی است و در ذهن در ظرف وجود ذهنی است، پس باز تبدیل یک مقوله به مقولۀ دیگر پیش می‌آید چون آن کمّ خارجی است که در تحتِ مقوله کمّ است و همان کمّ در ذهن در تحتِ مقوله کیف است!