بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

بنابراین ما می‌بینیم این چیزی که الآن در ذهن شما هست در آنِ واحد داخل در تحتِ دو مقوله گنجانده شده است! ما اصلاً به کمّ خارجی کاری نداریم چون مسئلۀ ذهنی ما اصلاً به خارج کار ندارد، خارج معلوم بالعَرَض است درحالی‌که بحث ما در معلوم بالذّات است. ما گفتیم که آن چیزی که در ذهن ما نقش می‌بندد به‌مثال آن چیزی که در خارج است می‌باشد؛ اگر خارج جوهر، عَرَض، کمّ، کیف و امثال‌ذالک است پس آن چیزی که در ذهن من هست اگر به‌مثال خارج است باید یا جوهر باشد و یا عرض؛ چون آن چیزی که در ذهن من است عینِ آن چیزی است که در خارج است.

بنابراین اگر وجود خارجی به آن چیزی که در خارج است می‌خورد و همان مقوله را تحقّق می‌دهد ـ چون ذهن من به‌مثال خارج است ـ، وجود ذهنی من هم همان مثال خارج را تحقّق می‌دهد. پس در آنِ واحد دو امر در ذهن من تحقّق پیدا کرده است: یکی آن امری که به مثال خارج است در ذهن من تحقّق پیدا کرده است حالا جوهر است یا کمّ است یا کیف است یا هر چیز دیگری، و شیء دومی که تحقّق پیدا کرده است همان حرف حکماء است که می‌گویند آن چیزی که در ذهن شما هست کیف است. پس در آنِ واحد وجود ذهنی دو چیز را محقق کرده است: یکی جوهریّت و دیگری عَرَضیّت. اشکال در اینجا است.

اختصاص اشکال اندراج در تحتِ دو مقوله به معلوم بالعَرَض

تلمیذ: ما می‌خواهیم این را بگوییم که یک معلوم بالذّات داریم و یک معلوم بالعَرَض؛ معلوم بالذّات ما که همان صورت در ذهن است که شما به آن اشکال فرمودید، ولی اشکال ما در معلوم بالعَرَض است که در خارج است، که کسی نگفته است که وحدتش از بین می‌رود!

استاد: در اینجا ما اصلاً به معلوم بالعَرَض کاری نداریم و هیچ‌کسی در معلوم بالعَرَض نگفته است که دست از جوهریّتش برمی‌دارد. مگر حکماء نمی‌گویند که این معلوم بالذّات شما عینِ معلوم بالعَرَض است و اگر عینِ آن نباشد، ذهن شما نمی‌تواند از خارج حکایت کند؟! اگر این معلوم بالذّات ما با آن معلوم بالعَرَض دوتا باشد پس معلوم می‌شود من‌باب‌مثال من در صورت ذهنی خودم جوهر تصوّر کردم درحالی‌که در خارج عَرَض بوده است! یعنی انطباق بین ذهن و خارج چگونه تحقّق پیدا می‌کند؟