توضیح دیدگاه صدرالمتألهین درباره وجود ذهنی
نسبت حمل اولی ذاتی و حمل شایع در حل اشکال جزئی و کلی
وجود ذهنی و تبیین دیدگاه صدرالمتألهین درباره آن، محور اصلی این جلسه است. آیتالله سید محمدمحسن حسینی طهرانی ابتدا توضیح میدهد که در مباحث فلسفی گاهی هدف کشف حقیقت یک مسئله است و گاهی پاسخ به اشکالهایی که درباره آن مطرح شده است، و بر همین اساس شیوه ورود ملاصدرا به بحث وجود ذهنی را بررسی میکند. سپس با شرح تفاوت حمل اولی ذاتی و حمل شایع صناعی، معنای جزئی و کلی، عنوان حکایی الفاظ و نسبت مفهوم ذهنی با مصادیق خارجی را با نمونههای متعدد توضیح میدهد تا روشن شود چگونه یک مفهوم در یک اعتبار جزئی و در اعتباری دیگر کلی است. در پایان نیز نشان میدهد که صدرالمتألهین با تکیه بر همین مبنا، پاسخ اشکالهای مربوط به وجود ذهنی و اجتماع اوصاف متقابل را ارائه میکند و چارچوب فهم این نظریه را روشن میسازد.
مرتب سازی:
توضیح دیدگاه صدرالمتألهین درباره وجود ذهنی
2بسم الله الرحمن الرّحیم
توضیح نظر صدرالمتألّهین در وجود ذهنی
بِحَمْلِ ذَاتٍ صُورَةٌ مَقُولَةٌ *** وَحْدَتُهَا مَعَ عَاقِلٍ مَقُولَةٌ1 دو نحوۀ مختلف برای ورود در یک مطلب از ابحاث و مسائل فلسفی
آخرین وجهی که مرحوم حاجی برای دفع اشکال از وجود ذهنی میآورند و مسئله را بهایننحو تمام میکنند، مطلبی است که از مرحوم صدرالمتألّهین میآورند و بهاینوسیله اشکالاتی که ممکن است بهواسطۀ اجتماع ضدّین بر وجود ذهنی و صورت ذهنیّه بار شود برطرف میشود.
یک مطلبی که باید در نظر داشته باشیم این است که ما در بحثهای فلسفی یکوقت میخواهیم به حقیقت یک مسئله، بکنهه و حاقّ ذاته ـ با صرف نظر از اشکالاتی که ممکن است به آن مطلب وارد شود ـ برسیم، این یک طور بحث است، ولی یکوقت با توجه به مسائل و اشکالاتی که بر نظریّهای وارد میشود میخواهیم یک مفرّی از آنها پیدا کنیم. اینها دو نحوۀ از ورود در یک مطلب هستند.
بهنظر میرسد در مورد دوم، مطلب رسیدن به واقع و کُنه مسئله نیست بلکه فرار از اشکال باعث شده است که انسان یک هم چنین تصویری از مسئله داشته باشد. اینطورکه مرحوم صدرالمتألّهین در بحث وجود ذهنی مطلب را بیان کردند بهنظر میرسد که خواستهاند یک تصویری از وجود ذهنی بعد از تصوّر اشکالات بیان کنند.2 حالا انشاءالله جلسۀ بعد، از روی خود جلد اول اسفار مطلب را بیان میکنیم، هر چند این بحث در مباحث مجلّدات بعدی ـ در مبحث «نفس»، «اتّحاد عاقل و معقول» و... ـ هم هست.
نحوۀ ورود صدرالمتألّهین به بحث وجود ذهنی
آنچه که بهنظر میرسد این است که مرحوم ملاّصدرا در بحث وجود ذهنی خواستهاند یک تصویری از وجود ذهنی بعد از تصوّر اشکالات بیان کنند. این مطلب خیلی برای ما اهمّیت دارد که آیا ایشان آن چیزی که از وجود ذهنی ارائه دادهاند واقعاً همان حقیقت وجود ذهنی است یا برای فرار از اشکال، یک صورتی برای آن تراشیدهاند؟
البتّه اینطوریکه ایشان در اینجا بیان میکنند ـ یعنی اگر ما مقدّمات ایشان را قبول کنیم و مطلب ایشان را بپذیریم ـ دیگر اشکالی بر وجود ذهنی وارد نمیشود. بهعبارتدیگر بنا بر مذاق ایشان میشود گفت افتراقی که ایشان از نقطهنظر اختلافِ در وجود، بین ماهیّت خارجی و ذهنی قائل شدهاند باعث حلّ مسئله شده است. ایشان میفرمایند همان بحثی که ما در مباحثِ حمل مطرح کردهایم را در همینجا میآوریم و آن بحث عبارت است از اینکه امتناع مسئلۀ اجتماع نقیضین بر اساس اجتماعِ شرایطی است که آنها را بیان کردهاند:
- شرح المنظومه، ج 2، ص 121.
- الحکمة المتعالیة، ج 1، ص 263.