توضیح کلام ملاصدرا درباره وجود ذهنی و صورت ذهنی

مثل جلال الدین فارسی می‌خواست رئیس جمهور بشود زد با هفت‌تیر یک بدبختی را کشت بعد هم نفهمیدیم او را چه‌کار کردند!. بعد نگاه مي‌كنيم كه فرض كنيد كه قشنگ جناب آقاي فاضل محترم آقای جلال‌الدین فارسی عجب اين آقايي آدمكش از آب در آمد فلان اين حرفها، مسئله‌ای نیست بالاخره چون مسئلۀ نظام گاهی اوقات انسان اقتضا می‌کند ارفاقاتی باشد یک مسائلی بالاخره اولیاء قوم...، صلاح مملکت خویش خسروان دانند حالا شما این دو شخصیّت را درنظر بگیرید: شخصیّت اول یک انسان درس‌خوان، فاضل، انسانی که کتاب نوشته است و...، از این‌جهت می‌بینید که لازم الاحترام است، ولی از آن طرف نگاه مي‌كنيد آقا زده كشته‌اي داد بيداد هفت تير كشيده مگر تو از تگزاس آمدي از اين سلول بنديها. زده كشته است بيچاره را. خوب حالا بايد اينجا چكار بكنيم ؟ دادگاه چه حكمي مي كند؟ دادگاه در اينجا واقع مي شود با دو مسأله مسأله اول را نگاه مي كند مي بيند كه اين آقا مثلاً انسان است و فلان است مسأله دوم را نگاه مي كند شرع گفته كه: ﴿وَلَكُمۡ فِي ٱلۡقِصَاصِ حَيَوٰةٞ يٰٓأُوْلِي ٱلۡأَلۡبٰبِ﴾.¹

در قضیّۀ ذهنی هم همین‌طور است یعنی دو جنبه در صورت ذهنیّه برای ما مطرح است: در جنبۀ اول خود ذات مطرح است، و در جنبۀ دوم جنبۀ وجودش مطرح هست، یعنی خود این جنبه که الآن این یک وجود خارجی پیدا کرده است مطرح است. به‌عبارت‌دیگر این عکس در اینجا دو چیز به شما می‌نمایاند: یکی اینکه صِرف حکایت از واقع را به شما می‌نمایاند، و یکی اینکه خود این عکس یک وجود خارجی است. حالا حرف ما این است که این وجود خارجی داخل در تحتِ چه مقوله‌ای است؟ وجود خارجی به معنای این است که چون ذهن یک وجود خارجی است پس این تصویر هم یک تصویر خارجی می‌شود. چطور اینکه اگر شما یک عکسی را روی کاغذ چاپ کنید نمی‌گویید که این عکس، جوهر است، نمی‌گویید که این عکس، کمّ است. اگر بگویید جوهر است می‌گوییم پس چرا وزن ندارد؟ پس شما در اینجا می‌گویید که این عکس در اینجا رنگ است.