توضیح کلام ملاصدرا درباره وجود ذهنی و صورت ذهنی

کلام صدرالمتألّهین در اتّحاد حدود ماهوی صورت ذهنی با خارج

بنابراین مرحوم صدرالمتألّهین این را می‌خواهند بفرمایند که ما یک وقت از حدود ماهوی یک صورت ذهنی بحث می‌کنیم، در این‌صورت حدود ماهوی یک شیء همان چیزی است که در خارج است و فرقی نمی‌کند. یعنی اگر شما به یک ماهیّت خارجی نگاه بکنید که در خارج من‌باب‌مثال قد آن شخص دو متر است، وقتی که آن صورت را در ذهن می‌آورید، می‌بینید آن صورتِ در ذهن هم دو متر است. اگر در خارج چشم‌های او بادامی و ابروهایش کمانی است، وقتی به آن چیزی که در ذهن خودتان هست نگاه می‌کنید می‌بینید آن هم همان است! پس از نقطه‌نظر حدودِ ماهوی و اعراضِ وارد بر این جوهر، هیچ فرقی بین آن صورت ذهنی شما و بین خارج نیست. حالا اینکه آیا منطبق است یا منطبق نیست، یک بحث دیگری است که بعداً در بحث مناطِ صدق قضایا آن را بیان می‌کنیم. فعلاً ما آن چیزی را که از خارج فهمیده‌ایم بیان می‌کنیم؛ که اگر از شما بپرسند که آیا آن چیزی که در ذهن شما هست واقعاً همان چیزی است که دیده‌اید؟ می‌گویید به خدا قسم این همان چیزی است که در خارج دیده‌ام، مثل او است!

توضیح انطباق تصویر ذهنی با خارج در داستان امام حسن علیه السّلام

یک وقت امام حسن علیه السّلام در راه حج می‌رفتند، در یکی از همین دهاتها و منازل غلامی خدمت حضرت آمد، واقعاً ژنده‌پوش و دیگر یأس و حرمان از هر جهتی این را گرفته بود! حضرت به او فرمودند چه خبر است؟ گفت والله من در فلان‌جا داشتم می‌رفتم که یک‌دفعه چشمم به یک دختری افتاد و چه شدم و.... و از آن به بعد حالم این‌طور است!

حضرت فرمودند حالا در این همه جمعیّتِ مکّه تو اگر این را ببینی می‌شناسی؟ گفت والله اگر در صحرای محشر هم باشد می‌شناسمش! حضرت فرمودند پس خصوصیّاتش را بگو؛ این کجا بوده است و چطوری بوده است؟ خلاصه فهمیدند که او در یکی از همین قبائل بین راه مکّه و مدینه بوده است. خودشان به آنجا می‌روند و مالک آن را صدا می‌کنند و می‌گویند که این کنیزت را می‌فروشی؟ حضرت این کنیز را از او می‌خرند و به همین غلام می‌بخشند. جریانش مفصّل است! آن را برای امام حسن علیه السّلام نقل می‌کنند.¹