توضیح کلام ملاصدرا درباره وجود ذهنی و صورت ذهنی

حالا این صورت ذهنیّه‌ای که در این شخص آمده است مگر از بین می‌رود؟ این دیگر ابداً از بین نمی‌رود. این شخص آن صورت ذهنیّه را آن‌چنان مطابق با خارج کرده است که اگر صدها و میلیون‌ها صورت مشابه هم بیایند باز او را تشخیص می‌دهد. در اینجا دیگر چطور ممکن است که این شخص بگوید که من غیر از آن شخصِ در خارج مثلاً چیز دیگری در ذهنم آورده‌ام؟!

توضیح کلام ملاّصدرا در حمل اوّلی ذاتی و شایع برای تصویر ذهنی

بناءًعلی‌هذا مرحوم صدرالمتألّهین این را می‌خواهند بفرمایند که هر چیزی که در ذهن می‌آید اگر ما بخواهیم نظر به ذاتش به آن نگاه بکنیم، در تحتِ همان مقوله‌ای است که درخارج بوده است؛ یعنی از جنس همان مقوله‌ای است که در خارج بوده است و به‌عبارت‌دیگر همان مقولۀ خارجی بر این هم صادق است. اما خودش فرد برای آن مقولۀ خارج نیست بلکه فرد برای مقولۀ کیف است. پس فرق است بین اینکه ما به حمل اولی ذاتی آن مقوله خارجی را برای او بیاوریم یا اینکه به حمل شایع در تحتِ چه مقوله‌ای باشد. یعنی در تحتِ مقوله بودن یک مطلب است و اینکه ما چه مقوله‌ای را برای آن بیاوریم یک مطلب دیگری است.

ایشان در اینجا یک مثال دیگری می‌زنند؛ می‌گویند در جواب الانسان ما هو؟ می‌گوییم: الانسان حیوانٌ ناطقٌ. خود انسان نوع است الآن این حیوان ناطق، تعریف برای انسان است که خودش نوع است. پس ما در تحتِ تعریفِ انسان، مقولۀ جوهریّت و جنس و فصل را لحاظ کرده‌ایم؛ یعنی گفتیم که این انسان، حیوان ناطق است. اما آیا آن تصویر ذهنی ما از حیوان ناطق، فردی از این نوع است یا افراد این نوع همین زید و عمرو در خارج هستند؟ آن تصویر ذهنی ما فرد این نوع نیست بلکه تعریف و مفهومِ نوع است. اگر یک چیزی بخواهد داخل در تحتِ یک مقوله‌ای واقع بشود باید آثار و خواص آن مقوله را داشته باشد، پس آن چیزی را که شما الآن در ذهن می‌آورید فردی از انسان نیست بلکه فردِ انسان زید و عمرو و بکر هستند، به‌خاطراینکه فردِ انسان آن فردی است که ثقل دارد، آن فردی است که بتواند تفکّر بکند، شعر بگوید، صحبت بکند ولی آن تصویر ذهنی شما که فکر و ثقل ندارد!