وجود ذهنی و پاسخ به اشکال قرار گرفتن یک شیء در دو مقوله

اگر شما بخواهید بگویید که زید فردی از انسان است یعنی بخواهید زید را داخل در انسان بکنید باید آثار انسان را در زید بیابید. اگر شما بخواهید عمرو را داخل در انسان بکنید باید این عمرو آثار انسان را داشته باشد: عقل داشته باشد، فکر داشته باشد، راه برود، بخورد، بنشیند و بخوابد. وقتی این آثار انسان بر عمرو بار شد، آن‌وقت عمرو مندرج در تحتِ انسان می‌شود. اما شما خود مفهوم و ماهیّت انسان ـ یعنی حیوان ناطق ـ را داخل در تحتِ جوهر می‌کنید، آیا آثار جوهر در این هست؟! ابداً نیست چون مفهوم است! حیوان ناطق که در خارج راه نمی‌رود، آن کسی که در خارج راه می‌رود، زید و عمرو و بکر هستند، جای حیوان ناطق در ذهن است، حیوان ناطق آثار این را ندارد پس این فردی از او نخواهد بود.

کَمَا یُقالُ: «السَّطحُ کَمٌّ مُتَّصِلٌ قَارٌّ مُنقَسِمٌ فِی الجَهَتَینِ». چنانچه گفته می‌شود: سطح، کمّی است متّصل، قارّ یعنی قرار دارد و مثل زمان نیست، و در دو جهت ـ یعنی از جهت طولی و عرضی ـ تقسیم می‌شود. فَیَکُونُ السَّطحُ بِاعتِبَارِ کَمِّیَّتِهِ پس سطح به اعتبار کمّ‌بودنش قَابِلًا لِلإنقِسَامٍ قابل برای انقسام است وَ بِاعتِبَارِ إتِّصَالِهِ و به اعتبار اتّصالش ذا حَدٍّ مُشتَرَکٍ،حدِّ مشترک دارد برای این‌طرف و آن‌طرف، وَ بِاعتِبَارِ قَرارِهِ و چون قرار دارد ذا أجزاءٍ مُجتَمَعَةٍ فِی الوُجُودِ. پس اجزائی دارد که همه در وجود جمع هستند و شما می‌توانید اینها را تکّه‌تکّه بکنید.

وَ تَرَتُّبُ الآثارِ مَشرُوطٌ بِالوُجُودِ العِینِی کَمَا فِی الشَّخصِ الخارِجِیِّ مِن السَّطحِ و ترتّب آثار ـ یعنی کمّ، اتّصال و قرار داشتن ـ مشروط است به وجودِ عینی در شخص خارجی از سطح. وَ أمّا طَبِیعَةُ السَّطحِ المَعقُولَةِ اما طبیعت سطحی که در ذهن تعقّل شده است ـ یعنی طبیعت سطحی که شما در ذهنتان آورده‌اید ـ فَلا یَتَرَتَّبُ عَلَیهَا تِلکَ الآثارِ،آن آثار را ندارد یعنی آن آثار خارجی بر این وجود ذهنی شما بار نخواهد شد، کَمَا لا یَخفیٰ. همان‌طور که این مسئله روشن است نَعَم مَفاهِیمُهَا لا تَنفَکُّ عَنهَا¹؛² بله، مفاهیم این طبایع و مقولات، منفکّ از این مقولات نیستند،