بررسی دیدگاه حاجی سبزواری درباره صور علمیه و وجود ذهنی

روی این حساب اشکالی که به مرحوم حاجی وارد می‌شود این است که اگر شما در وجود به مقام اطلاقش بخواهید نگاه بکنید پس بین سنخه‌های وجود هم نباید فرقی باشد، و اگر شما در وجود می‌خواهید به مقام تقیّدش نگاه بکنید پس ماهیّت جلو می‌آید، و وقتی ماهیّت آمد دیگر داخل در تحتِ مقوله می‌رود.

متن مرحوم حاجی در اتّحاد وجودِ صُوَر علمیّه فی نفسه و برای نفس

و لکن بَعدَ اللّتَیّا وَ الَّتِی لَستُ أُفتِی ولکن بعد از ذکر تمام این مطالب من نمی‌توانم بگویم بِکَونِ العِلمِ کَیفًا حَقِیقَةً که علم، حقیقتاً کیف است، وَ إن أَصَرَّ هذَا الحَکِیمُ المُتَأَلِّهُ عَلَیهِ فِی کُتُبِهِ؛ اگرچه مرحوم ملاّصدرا در کتب خودشان خیلی اصرار بر این مطلب دارند. لِأنَّ وُجُودَ تِلکَ الصُّوَرِ فِی نَفسِهِ چون وجود این صُوَر فی نفسه (یعنی خودشان) وَ وُجُودُهَا لِلنَّفسِ وَاحِدٌ؛¹

و وجود این صُوَر برای نفس یکی هستند.

مرحوم حاجی می‌فرمایند که خود این صورت یک وجود فی نفسه دارد یعنی من یک وجودی برای خودم دارم که مثلاً راه می‌روم و کارهای دیگری را انجام می‌دهم، ولی بعد خودم را داخل این اطاق می‌آورم، پس یک وجودی برای این اطاق ایجاد می‌کنم. ایشان می‌گویند که وجود خود صُوَر یعنی شما یک گوسفند یا گاو یا خر یا شتر یا یک لیوان آب را در نظر بگیرید، خود این صورت برای خودش یک وجودی دارد، الآن ما کاری به نفس زید و عمرو نداریم، حالا این صورت داخل نفس می‌آید ـ البتّه مجازاً می‌گوییم که داخل نفس می‌آید چون خود نفس آنها را ایجاد می‌کند ـ، مرحوم حاجی می‌گوید که ما در اینجا دو چیز نداریم؛ یعنی یک وجود برای خود گوسفند و یک وجودِ گوسفند هم برای نفس نداریم.

آیا از این کاغذهای عکس‌برگردان دیده‌اید که عکسِ روی آن را به یک جا می‌چسبانند؟ ما سابق به آنها آب می‌زدیم و آنها را در کاغذی می‌چسباندیم بعد همین‌طور به آنها آب می‌زدیم و می‌چسباندیم تا روپوشش می‌رفت و آن عکس به کاغذ می‌چسبید. الآن در اینجا دو چیز است: ما یک کاغذ داریم و یک عکس‌برگردان که این عکس‌برگردان را به آن کاغذ چسبانده‌ایم. مرحوم حاجی می‌گوید که ما در اینجا اصلاً دو چیز نداریم؛ چون وجود این صُوَر و وجودش برای نفس یکی بیشتر نیست که آن یک چیز عبارت از اضافۀ نفس است که این صُوَر را درست کرده است.