اتحاد عاقل و معقول و عقل در نفس

مثالی برای استعداد همیشگی مادّه جهت پذیرفتن صورت جدید

شما الآن اگر این کتاب را آتش بزنید تبدیل به خاکستر می‌شود، پس این مادّه در ذات خودش همیشه استعدادِ خاکستر شدن را با خودش یدک می‌کشد، حالا اگر این خاکستر تبدیل به صورت ترابیّه شد، باز استعداد برای حالت دیگر را در خودش یدک می‌کشد و این‌طور نیست که وقتی خاکستر شد دیگر تمام شد و دیگر به این نمی‌شود دست زد! نه، این‌طور نیست بلکه شما می‌توانید همان خاکستر را گِل کنید و گِل را آجر کنید و آجر را در دیوار بگذارید؛ یعنی باز استعداد برای صورت دیگر را با خودش یدک می‌کشد.

شما فرض کنید که این خانه خراب شد و صدها سال بر آجرهای آن گذشت ـ الآن می‌گویند آجرهایی هست که هفتصد سال است که هنوز باقی هستند ـ، حالا بگوییم که هفت هزار سال باقی هستند، بالأخره این آجر، خاک می‌شود یعنی دوباره استعداد خاک‌شدن در آن پیدا می‌شود و صورتش عوض می‌شود و آن خاک دوباره تبدیل به گیاه می‌شود و شما می‌بینید که این مادّه به طولِ زمان و حرکت زمان، استعدادِ شدن به چیز دیگر را همین‌طور با خودش یدک می‌کشد. پس این‌طور نیست که با از بین رفتن صورت، مادّۀ او هم از بین برود، بلکه با از بین رفتن صورت دائماً صورت و فعلیّت دیگری برای این مادّه پیدا می‌شود. ولی در مجرّدات این‌طور نیست، یعنی وقتی که شما صورت جبرئیلی و صورت عقلی را گرفتید دیگر چیزی باقی نمی‌ماند، نه‌اینکه مادّه‌اش زمینۀ برای یک صورت دیگری را دارد! ابداً هیچ چیزی درکار نیست. در آنجا وجود است و صورت، نه‌اینکه وجود است و صورت و مادّه! مادّه در مجرّدات معنا ندارد.

مثالی برای خَلط و مَزج‌بودن ترکیبات خارجی

این مسئله در ترکیبات خارجی که اعیان خارجی هستند به‌عنوان خَلط و مَزج است؛ یعنی گاهی اوقات ممکن است همان خَلط و مَزج، خَلط و مَزجِ خارجی باشد و مسئله، مسئلۀ مادّه و صورت نباشد بلکه مسئلۀ ترکّب دو مادّه و صورتی باشد که از ترکّب آن دو مادّه و صورت، مادّه و صورت دیگری پیدا بشود.