جلسه ۵۳

جواب از اشکال مرحوم حاجی بر مسلک تضایف صدرالمتألّهین

منتها جوابی که از مطلب مرحوم حاجی داده‌اند این است که درست است ملاّصدرا فرموده‌اند که مسلک، مسلک اضافه است ولی یک متمّماتی هم دارد. متمّمش هم همان مطلبی است که بنده عرض کردم، که وقتی اضافه مقولیّه نشد سراغ اضافۀ اشراقیّه می‌رویم و در اضافۀ اشراقیّه دیگر اتّحاد برقرار می‌شود. مرحوم میرزا مهدی آشتیانی به این قسم جواب داده‌اند.¹ ان‌شاءلله ما بعداً وقتی که مطلب را خواندیم می‌گوییم که احتیاجی به این چیزها هم نیست و مسئله به حال خودش درست است.

متن مرحوم حاجی در مبحث اتّحاد عاقل با معقول

حالا متن مرحوم حاجی را بخوانیم تا به آنجا برسیم.

وحدتُها أی وحدةُ الصّورةِ المعقولةِ بالذّات مع عاقلٍ مقولةٌ و معتقدةٌ لفِرفوریوس الّذی هو مِن أعاظم المَشّائین. و المُعتمدُ فی إثباتِ مطلبِهِ ما نُقِلَ عن إسکندر مِن بابِ اتّحادِ المادّة و الصّورة فإنّ النّفسَ فی مقامِ العقلِ الهیولانی مادّةُ المعقولات و هی صُوَرٌ لَهُ؛²

«وحدت صورت معقولۀ بالذّات با عاقل، مقول (گفته شده) و مورد اعتقاد فرفوریوس است که از اعاظم مشّائین است (یعنی این صورت معقوله و علمی با عاقل وحدت دارد، حتّی اتّحاد را هم خوب نیست بگوییم بلکه باید بگوییم وحدت دارند، نه‌اینکه این آمده با آن متّحد شده است، اصلاً یک شیء بیشتر نیست). و آنچه که در اثبات این مطلب برای ایشان مورد اعتماد بوده است مطلبی است که از اسکندر در باب اتّحاد مادّه و صورت نقل شده است (نه آن اسکندر لشگرگشا³ بلکه ایشان اسکندر دیگری است که از حکمای یونان بوده⁴ و مرحوم ملاّصدرا خیلی روی ایشان حساب می‌کند).

نفس در مقام عقل هیولانی مادّۀ معقولات است یعنی استعداد برای همۀ معقولات است (چون عقل همیشه هیولا است و آمادگی برای پذیرش صُوَر را در هر برهه‌ای دارد مگر در آنجایی که به فعلیّت محضه ـ که تجرد تام باشد ـ برسد). و این معقولات هم صورت‌هایی برای نفس هستند که عقل اینها را ایجاد می‌کند.»