جلسه ۵۸

مسلک دیگر مرحوم آخوند در اتّحاد عاقل و معقول

البتّه مرحوم آخوند مسلک دیگری هم دارند که در آنجا آن را ذکر کرده‌اند که به مسلک تضایف کاری ندارد. ایشان در آنجا می‌فرمایند:

شما نگاه بکنید و ببینید که آیا این صورت معقولیّه‌ای که در ذهنتان است مجرّد است یا مجرّد نیست؟ آیا این صورت معقوله اشتداد نوری دارد یا ندارد؟ آیا دقیق است یا دقیق نیست؟ آیا از نقطه‌نظر نوریّت به اعلاء مرتبه است یا نیست؟ بعد ایشان می‌فرمایند که آیا ممکن است شیئی حالّ از یک امر خارجی باشد و بیاید در نفس قرار بگیرد؟! آیا ممکن است که چنین شیئی به این اشتداد نوری و مجرّد باشد؟! معلوم است که نمی‌تواند پس این از خود نفس به‌وجود آمده است. بنابراین آن نورِ وجود نفس است که این صورت معقوله را به این کیفیت درآورده است، یعنی خودش را به این صورت معقوله درآورده است.¹

و این هم یک برهان است که البتّه بسیار برهان و دلیل خیلی خوبی است.

خلط محشّین در مسلک مرحوم آخوند

این‌طورکه به نظر می‌رسد خیال می‌کنم یک قدری مطلب در مسلک مرحوم آخوند خلط شده باشد و همین‌طور است کلامِ مُحشّین که خواسته‌اند مسلک ایشان را توجیه بکنند، البتّه این‌طور به نظر بنده می‌رسد و الله العالم!

آن چیزی که به نظر می‌رسد این است که صرفِ اینکه نفس دریچۀ برای ظهور این صُوَر معقوله است باعث نمی‌شود که ما نفس را از این مرحله کنار بگذاریم و او را به‌هیچ‌وجه در این مسئله راه ندهیم. این مقدّمه را قبول داریم که عقل فعّال به‌واسطۀ تجلّی خودش آن صُوَر معقوله را به‌وجود می‌آورد و می‌توانیم بگوییم که در اینجا حکم علّت را نسبت به معلول دارد، ولی اگر شما بخواهید علیّت عقل فعّال را برای صُوَر معقوله اثبات بکنید باید سلسلۀ مراتب مادون را هم درنظر بگیرید، یعنی ما نمی‌توانیم فقط علّت مافوق را با آن معلول مادون یکی بدانیم درحالتی‌که سلسلۀ عِلَل متوسّطات بین مافوق و مادون را درنظر نگیریم.