جلسه ۵۸

پس اگر شما بین عقل بسیط و وجودِ صورت معقوله اتّحاد برقرار می‌کنید، باید بین نفس که علّت مادونِ فاعلی برای صُوَر معقوله است با آن صُوَر معقوله هم قائل به اتّحاد بشوید و الاّ این مسئله همان جنبۀ حلول را پیدا می‌کند. پس نفس در اینجا چه‌کاره است؟ آیا نفس در اینجا هیچ کاری نکرده است؟!

اشکال به نقش داشتن نفس در تصوّر صُوَر معقوله و جواب از آن

شاید گفته بشود که در بسیاری از اوقات خود ما توجّه نداریم درحالتی‌که صورتی را در خودمان می‌بینیم، پس معلوم می‌شود که نفس ما در اینجا کاره‌ای نبوده است بلکه حکم ظرفی را داشته است که یک‌دفعه داخلش آب ریخته‌اند و ما دیده‌ایم که این مسئله اتّفاق می‌افتد. پس لازم نیست همۀ صُوَر معقوله‌ای که در ذهن ما ایجاد می‌شوند با تدبیر و تفکّر ایجاد شده باشند، بلکه خیلی از اوقات بدون اینکه شما فکری بکنید و کاری انجام بدهید یک‌دفعه صورتی در ذهن شما می‌آید، این صورت بدون تفکّر و تأمّل در ذهن شما آمده است پس نفس شما در اینجا هیچ کاری انجام نداده است.

در جواب می‌گوییم که درست است نفس در اینجا کاری انجام نداده است، یعنی با تامّل و تفکّر کاری انجام نداده است اما بالأخره همان عقل فعّال وقتی که می‌خواهد این صورت را در نفس ایجاد بکند نفس را تغییر می‌دهد تا اینکه این صورت در آن پیدا می‌شود، نه‌اینکه نفس سر جای خودش باشد و اصلاً هیچ عملی از او سر نزده باشد و فقط یک‌دفعه صورتی را در داخل آن می‌ریزند؛ مثل دیگی که یک‌دفعه نخود و لوبیا و همه چیز را داخل آن بریزند.

نه، این‌طور نیست بلکه آن عقل فعّال می‌آید تصرّف نفسانی می‌کند منتها بدون اینکه خود شما آگاهی داشته باشید یک‌دفعه آن صورت در ذهن شما پیدا می‌شود. شما بر آن تصرّف نفسانی خودتان اطلاع ندارید ولی بر تحقّق آن صورت، اطلاع پیدا می‌کنید به‌همین‌خاطر خیال می‌کنید که چیزی در اینجا انجام نگرفته است و نفس بی‌کار بوده است. درحالی‌که این‌طور نیست بلکه آن عقل فعّال و عقول مدبّره با تدبیر خودشان نفس را به‌کار می‌اندازند و مشیّت آنها به هر چیزی که تعلّق بگیرد با این به‌کار انداختنِ نفس آن را در این نفس به‌وجود می‌آورند. این مطلبی بود که در این مسئلۀ مرحوم آخوند به‌چشم می‌خورد و به‌نظر می‌آید.