جلسه ۶۱

بنابراین عقل می‌آید از این موادّی که در ذهن ریخته شده است یک ممکن‌الوجود را انتزاع می‌کند و بیرون می‌کشد و می‌گوید: زیدٌ ممکنُ‌الوجود. درحالتی‌که اگر شما به زید نگاه بکنید می‌بینید که هیچ امکانی در هیچ جای او نیست، یعنی نه امکان موی سر او را تشکیل می‌دهد، نه ناخن پایش را تشکیل می‌دهد و نه سایر اعضاء او را تشکیل می‌دهد، پس شما از کجا این امکان را درآوردید؟ آیا امکان دروغ است یا راست است؟ شما الآن نگاه می‌کنید و می‌بینید که امکان یک امر صحیحی است، می‌گویید که زید ممکن‌الوجود است، یعنی پدر او وقتی به این زید نگاه می‌کند می‌بیند که این فرد با این خصوصیّات در این برهه پیدا شده است، پس یک وصف امکانی را روی آن بار می‌کند، این می‌شود مابه‌الانتزاع.

ملاک برای معقول ثانی فلسفی

پس بسیاری از اوصافی که ما جنبۀ کلّیّت به آنها می‌دهیم همه معقولات ثانیه‌ای هستند که ظرف عروض آنها در ذهن است، یعنی ذهن اینها را می‌سازد. اما کتاب و حسن را که دیگر ذهن نمی‌سازد، کتاب و حسن در خارج هستند. یعنی ذهن ما اینها را از یک امر خارجی انتزاع می‌کند. پس معقولات ثانیه فلسفی عبارت از امور کلّی هستند که ساختۀ ذهن هستند، نه ساختۀ خارج. و ممکن است مابه‌الانتزاع خارجی داشته باشند یا حتّی مابه‌الانتزاع خارجی هم نداشته باشند. به اصطلاح مرحوم حاجی معقول ثانیه فلسفی عبارت از این می‌شود که ظرف عروض آنها ذهن است، یعنی ظرف ساخت آنها ذهن است؛ چون در خارج که عارض نمی‌شوند، در خارج ما فقط یک فرش، رنگ و کم می‌بینیم. پس معلوم می‌شود اینکه ما گفتیم این فرش مساوی با این فرش است، آن تساوی ساختۀ ذهن است، چون ما در خارج تساوی نمی‌بینیم، اگر می‌بینید به من نشان بدهید! این چیزی که در خارج می‌بینیم فرش، رنگ و کم است؛ هیچ‌کدام از اینها تساوی نیستند، تساوی را ذهن درست می‌کند. اعداد هم همین‌طور هستند، یعنی تمام اینها همه جزء معقولات ثانی هستند که منشأ انتزاعشان خارج است، وگرنه خود آن شیء خارجی فی‌حدّ نفسه عدد نیست، خود آن شیء فی‌حدّ نفسه همان حدود ماهوی خودش است، ولی عدد را ما انتزاع می‌کنیم، پس به‌طورکلّی عدد یک جنبۀ انتزاعی دارد. (مرحوم حاجی می‌گویند ظرف عروض معقولات ثانی، ذهن است حالا یا ظرف اتّصاف آنها هم ذهن است یا ظرف اتّصاف آنها خارج است.)