جلسه ۶۶

پس اینها اوصاف انتزاعی هستند که وصف برای این عَرَض هستند؛ من‌باب‌مثال می‌گویید که کیفیت این رنگ چگونه است؟ می‌گویید که کیفیت این رنگ، سفیدی است، خوب است، بد است یا حدّ وسط است. می‌گویید که جوهریّت این کتاب از چیست؟ من‌باب‌مثال می‌گویید که از پنبه است یا از موادّ کذا است. این عنوان جوهریّت، کمیّت، ابوّت، بنوّت، عالمیّت، قادریّت و امثال‌ذلک، اوصاف انتزاعی هستند که نه می‌توانید بگویید که اینها موجود هستند، چون اگر بگویید که موجود هستند می‌گوییم کجا هستند آنها را به ما نشان بدهید، و نه می‌توانید بگویید که اینها معدوم هستند چون ما آنها را انتزاع کردیم درحالی‌که اگر معدوم باشند دیگر نمی‌توانیم آنها را انتزاع بکنیم پس باید یک منشأ انتزاع داشته باشند.

پس این اوصاف و معنای انتزاعی قائم به غیر را از احوال قرار داده‌اند که موجود نیستند چون قابل دیدن نیستند، و معدوم هم نیستند به‌خاطراینکه منشأ انتزاع دارند که شما آنها را از آن، انتزاع کرده‌اید. این را حال می‌گویند! وجود را هم از همین باب گرفته‌اند، که حالا بحث آن دربارۀ وجود خیلی مفصّل است و ان‌شاءلله در آنجا ببینیم که چطور باید از عهدۀ مسائلی که مطرح شده است بربیاییم و آیا حمل موجود بر پروردگار درست است یا درست نیست؟

«اُناجیکَ یا مَوجودُ فی کُلِّ مَکانٍ»¹ که در اینجا اطلاق موجود بر پروردگار شده است، یعنی ای ذاتی که وجود برای او ثابت است، حالا اینکه خود این ذات چیست و ثبوتِ وجود چیست، آیا اینها دو چیز هستند یا یک چیز؟ که مباحث مشتق در اینجا پیدا می‌شود که آیا در مشتق، ترکیب هست یا اینکه بسیط است؟ ان‌شاءلله برای جلسات بعد بماند. حالا متن مرحوم حاجی را بخوانیم تا ببینیم به کجای بحث می‌رسیم.

متن مرحوم حاجی در شیء نبودن معدوم

ما أی مَهیَّةٌ لیس مَوجودًا یَکونُ لَیسًا صِرفًا فَلَیسَ ثابِتًا قبلَ وُجودِهِ أیضًا خلافًا لِلمُعتزلةِ حَیثُ یَقولونَ إنَّ المَهیَّةَ فی حالِ العدمِ ثابتةٌ و لَیسَت مَوجودَةً بِوَجهٍ مِن الوُجوهِ.