جلسه ۶۶

قد ساوَقَ الشَّی‌ءُ أی المَهیَّةُ لَدَینا مَعاشَرَ الحُکَماءِ الأیسا ـ الألفُ للإطلاق ـ و الأیسُ هو الوُجودُ.

وَ لکن جَعَلَ المُعتَزِلیُّ الثُبوتَ عَمّ أی أعَمَّ مِن الوجودِ و مِن النَّفیِ العَدَمَ أی و جَعَلَ العَدَمَ أعَمَّ مِن النَّفیِ. فالمَعدومُ أی المَهیَّةُ المُمکِنَةُ عِندَهُ ثابِتٌ و لَیسَ بِمَوجودٍ و کذا لَیسَ بِمَنفیٍّ. و المَعدومُ المُمتَنِعُ عِندَهُ مَنفیٌّ و لَیسَ بِثابِتٍ. و الفِطرَةُ السَّلیمَةُ تَکفی فی مَؤونَةِ إبطالِ هذا القَولِ.

ثُمَّ إنَّ بَعضَ المُعتزلةِ قال بِتَحَقُّقِ الواسطةِ بینَ المَوجودِ و المَعدومِ و سَمّاها حالًّا و أطلَقَ عَلَیها الثّابِتَ، و بِنَفیِ الواسِطَةِ بَینَ الثّابِتِ و المَنفیِّ کَما قُلنا:

فی النَّفیِ و الثُّبوتِ یَنفی المُعتزلیُّ وَسَطًا. و قَولُهُم بِالحالِ کان شَطَطًا أی عُدولًا عن الصّراطِ المُستقیمِ.

بِصَفَةِ المَوجودِ لا مَوجودَةً کانَت تِلکَ الصَّفَةُ و لا مَعدومَةً کانَت مَحدودَةٌ ـ بِهِ یَتَعَلَّقُ قَولُنا بِصَفَةٍ ـ أی الحالُّ مَحدودَةٌ و مُعَرَّفَةٌ عِندَهُم بِصَفَةٍ کذا کذا. فَقَولُهُم صَفَةٌ أرادوا بِها المَعنَی الانتِزاعیَّ القائِمَ بِالغَیرِ مِثلُ العالِمیَّةِ و القادِریَّةِ و الأبوَّةِ و سائِرِ الإضافاتِ، لا المَعنَی القائِمَ بِالغَیرِ مُطلَقًا کما هو مَعناها المُتَعارَفُ عندَ المُتَکَلِّمینَ. فالذّاتُ المُقابِلَةُ لِلمَعنیَینِ أیضًا لَهُ مَعنیانِ.

وَ احتَرَزوا بِإضافَةِ الصَّفَةِ إلی المَوجودِ عن صَفاتِ المَعدومِ فَإنّها صَفَةٌ لِلثّابِتِ لا لِلمَوجودِ، و بِقَولِهِم لا مَوجودَةٌ عن الصّفاتِ الوُجودیَّةِ لِلمَوجودِ، و بِقَولِهِم لا مُعدومَةٌ عن الصّفاتِ السَّلبیَّةِ. فَبَقیَ فی الحَدِّ مِثلُ الانتِزاعیّاتِ الغَیرِ المُعتَبَرِ فی مَفهومِها السَّلبُ مِن صَفاتِ المَوجوداتِ؛¹

توضیح عدمِ صرف بودن ماهیّت غیرموجودة

«آن ماهیّتی که موجود نیست، «لیس» و عدمِ صِرف است، پس این قبل از وجودش ثابت نیست، به خلاف معتزله که می‌گویند ماهیّت در حالِ عدم، ثابت است و به‌هیچ وجه‌من‌الوجوهی موجود نیست.

شیء یعنی ماهیّت پیش ما حکماء مساوی با ایس یعنی وجود است (در اینجا شیء را به معنای ماهیّت گرفتن غلط است چون وجود مساوی با ماهیّت نیست، بلکه وجود بر ماهیّت حمل می‌شود، ما این همه ماهیّت‌های معدومه داریم!) ـ و «الف»، «الفِ» اطلاق است نه تأنیث ـ ولکن جناب معتزلی ثبوت را اعمّ از وجود و عدم را اعمّ از نفی قرار داده است. پس معدوم یعنی ماهیّت ممکنه پیش او ثابت است درحالی‌که موجود نیست و منفی هم نیست. و معدومِ ممتنع پیش ایشان منفی است و ثابت نیست. و فطرت سلیم برای ابطال این نظر کافی است، (یعنی این مطلب نیاز به دلیل ندارد و ایشان آن را از بدیهیّات می‌شمارند.)