جلسه ۶۷

و اگر معدوم در خارج باشد (یعنی اگر می‌خواهید معدوم را به‌عنوان حمل شایع صناعی درنظر بگیرید، یعنی شما عدم را در اینجا تصوّر می‌کنید که این دیگر عدم خارجی می‌شود. پس اگر شما عدم را تصوّر می‌کنید، این تصوّر عدم خودش در ذهن وجود دارد، و وقتی که وجود داشت شما از آن خبر می‌دهید. پس باز در این‌صورت هم شیئیّت به‌وجود آمد، چون اگر عدم، عدم ذهنی است خود همان هم شیء است چون بالأخره خود آن باز یک وجودی پیدا کرده است.)

موجود و معدوم نبودن وجود یکی از شبهات متکلّمین برای اثبات حال

و از جمله شبهات اثبات حال این است که وجود، موجود نیست و الاّ باید با غیرش در وجود مساوی باشد، پس زیاد می‌شود وجودش بر آن و تسلسل پیدا می‌کند. (وقتی من می‌گویم: «الوجودُ مَوجودٌ» یعنی وجود، ذاتی است که وجود برای آن ثابت شده است. پس الآن آن ذاتی که وجود به آن ثابت شده است باید خودش موجود باشد، پس ما نقل کلام در آن می‌کنیم و می‌بینیم که آن ذات وجود دارد چون نمی‌شود که ترکیب بشود از یک امر عدمی و یک امر وجودی. پس خود آن ذاتی که وجود دارد، ذاتی است که ثَبَتَ لَهُ الوجود، و هلمّ جرّا. و علاوه بر اینکه در اینجا تسلسل لازم می‌آید، لازم می‌آید که وجودات غیرمتناهیه در آنِ واحد، در امرِ واحد اجتماع پیدا بکنند.)

و وجود، معدوم هم نیست و الاّ باید به نقیض خودش متّصف بشود، (پس واسطه و حال ثابت می‌شود.)

جواب از شبهۀ موجود و معدوم نبودن وجود برای اثبات حال

جواب از این شبهه به چند وجه است:

وجه اول: وجود، موجود است اما بنفس ذات خودش وجود دارد نه به یک وجود دیگری. (وجود، موجود است به همین وجود، نه‌اینکه وجود موجود است به‌واسطۀ یک ذات دیگری تا بگویید که آن ذات هم موجود است و هلمّ جرّا. پس می‌گوییم که وجود، موجود است به نفس ذات همین وجود، نه به یک وجود دیگر تا شما نقل کلام در آن وجود بکنید. و ما با همین جواب اول خیلی کار داریم.)