جلسه ۷۲

بسم الله الرحمن الرّحیم

مسئلۀ عدم تکرار در تجلّی و لایَصدُرُ عن الواحِدِ الاّ الواحد، اتّفاقی عرفاء و فلاسفه

غررٌ فی أنَّ المَعدومَ لا یُعادُ بِعَینِهِ

إعادَةُ المَعدومِ مِمّا امتَنَعا--وَ بَعضُهُم فیه الضَّرورَةَ ادّعیٰ 

فَإنَّهُ علی جَوازِها حَتَمَ--فِی الشَّخصِ تَجویزُ تَخَلُّلِ العَدَمِ

وَ جازَ أن یُوجَدَ ما یُماثِلُهُ--مُستَأنِفًا وَ سَلبُ مَیزٍ یُبطِلُهُ¹

مرحوم حاجی به‌دنبال مطلب جلسۀ قبل، چند مطلب را در اینجا فرموده‌اند و رد شده‌اند و دیگر شرحی راجع به آنها نداده‌اند؛ یکی از آنها، بحث تکرار در تجلّی است، یکی شأنیّتِ مُتجدِّدِ فی کُلِّ آنْ لِلحَقِّ تبارک و تعالی است، یکی عدم مثلیّت چیزی برای پروردگار تعالی است، و دیگری آیتیّت تمام اشیاء است. این چهار نکته‌ای است که ایشان در اینجا از باب تایید و تبرّک در عنوان بحث ذکر کرده‌اند.

یک مطلبی که بین فلاسفه و عرفاء مورد اتّفاق است همین مسئلۀ عدم تکرار در تجلّی و مسئلۀ لایَصدُرُ عن الواحِدِ الّا الواحد است، البتّه عرفاء این مطلب را با شهود وجدان می‌کنند همان‌طور که حافظ می‌فرماید:

معنای بیت این نیست که یک فروغ رخ ساقی بوده است که فروغ‌های دیگرش مسائل و مطالب دیگری دارند، این‌طور نیست بلکه ایشان می‌خواهند بفرمایند که فقط یک فروغ است و دیگر دو فروغ نمی‌شود.

معنی اشرفِ مخلوقات بودن پیامبر صلّی الله علیه و آله و سلّم

یک وقتی ما در مشهد بودیم و می‌خواستیم به قم مشرّف بشویم، یک روز قبل از آمدن ما یک آقایی از قم آمده بود و می‌خواست حضرت علامه رضوان الله علیه را ببیند و ایشان هم قبول کردند. این فرد آمده بود و صحبت می‌کرد، و در ضمن صحبتهایی که می‌کرد این اشکال را مطرح می‌کرد که آیا اینکه پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم اشرف از همۀ مخلوقات است، با قدرت مطلقه پروردگار منافات ندارد؟ یعنی خیال می‌کرد که خدا دیگر قدرت ندارد بالاتر از پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم را خلق کند، یعنی فکر می‌کرد که قدرت پروردگار از نظر مقام و مرتبه و سعه دیگر محدود می‌شود؛ پس اینکه پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم اشرفِ مخلوقات است یعنی اگر خدا نتواند در زمان‌های دیگر مثل پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم را خلق بکند، در این‌صورت قدرت خدا محدود می‌شود، درحالتی‌که قدرت پروردگار لا یتناهی است، پس همین‌طور خدا باید بتواند افرادی را به‌مثابۀ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم و بالاتر از ایشان به‌طور لا یتناهی در آتیه و زمان‌های بعد خلق بکند.