جلسه ۷۲

این اشکالات به‌خاطر این است که اینها فلسفه نخوانده‌اند و نمی‌دانند که مقام و موقعیّت پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم موقعیّت زمانی نیست بلکه موقعیّت لازمان است؛ یعنی مرتبه و سعۀ وجودی پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم مربوط به نفس ناطقه و روح مجرّد او می‌شود، و چون آن روح مجرّد در لازمان است و صادر اول است، و از طرف دیگر فقط یک تجلّی از پروردگار متجلّی می‌شود، یعنی همیشه او فقط یک تجلّی دارد، بنابراین اولین مرتبۀ نزول عالَم وحدت به عالَم واحدیّت، مقام و رتبۀ پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم است و بالاتر از آن هم معنا ندارد که وجود داشته باشد، به‌خاطر اینکه اولین تنزّل مقام احدیت، نفسِ پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم است که از آن نفس پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم تمام اشیاء و عالم امکان، صورت پیدا کرده‌اند پس دیگر امکان ندارد که ثانی برای او فرض کرد. این فرد خیال کرده است که مشیّت، اراده و قدرت خدا در زمانیّات تعلّق می‌گیرد، پس در ذهن خودش گفته است که فرض کن در 1400 سال پیش یک‌هم‌چنین شخصی را خداوند خلق کرد، حالا چرا خدا نتواند بعداً بالاتر از او را خلق بکند؟ می‌گوییم که اصلاً زمانیّات در اراده و مشیّت پروردگار جا ندارند، بلکه همین سلسلۀ عِلَلِ طولیّه خودش زمان را به‌وجود می‌آورد، و این یک تجلّی بیشتر نیست.

بیان مسئلۀ عدم تکرار در تجلّی از بابِ قاعدۀ علیّت

این مسئله، مورد اتّفاق همۀ عرفاء است و آنها با همین شهود و بصیرت باطنی که دارند به مسئلۀ عدمِ تکرار در تجلّی رسیده‌اند و دربارۀ آن صحبت کرده‌اند. فلاسفه و حکماء هم از باب برهان و جهات مختلفه‌ای در این قضیّه عدم تکرار در تجلّی صحبت کرده‌اند؛ از مواردی که در اینجا خیلی به‌درد می‌خورد یکی قانون علیّت و معلولیّت است، یکی از آن موارد مسئلۀ وحدتِ حقیقت وجود است که عدم تکرار در تجلّی را می‌رساند، و مسئلۀ مهمتر و خیلی دقیقتر از اینها همین مسئلۀ تشخّص در وجود است که بحث آن باید بعداً مطرح بشود، و ما فعلاً عدم تکرار در تجلّی را از بابِ قاعدۀ علیّت بیان می‌کنیم.