جلسه ۷۵

وهمی بودن زمان و سرچشمه گرفتن آن از استقرار شیء در ذات خودش

یکی از مسائلی که باید در اینجا تذکّر بدهیم این است که زمان یک امر وهمی است که از استقرار شیء در ذات خودش سرچشمه می‌گیرد؛ من‌باب‌مثال وقتی شما در اینجا نشسته‌اید یک ارتباطی بین خودتان و شیء خارجی احساس می‌کنید، بعد یک قدری که صبر کردید حالا احساس می‌کنید که آن احساس اول را ندارید، یعنی وقتی که اول وارد یک جایی می‌شوید یک احساسی دارید ولی نیم ساعت که می‌گذرد مثلاً می‌گویید چرا فلانی که منتظرش هستم نمی‌آید که ببینیمش و برویم، خسته شدیم! این احساسی که در نیم ساعت بعد دارید با آن احساس اول شما تفاوت می‌کند، این احساس ناشی از چه چیزی است؟ چون زمان را در خودتان می‌بینید یعنی در ذات خودتان می‌بینید که نیم ساعت بر من گذشته است، ولو اینکه خودتان متوجّه حرکت هم نباشید.

فعلاً شما این قضیّه را در ذهن داشته باشید تا بعداً در بحث زمان إن‌شاءالله مفصّل صحبت می‌کنیم که اصلاً زمان یک امر وهمی است، یعنی غیر از اینکه شما در اینجا نشسته‌اید چه چیزی انجام شده است، چه امری در خارج تحقّق پیدا کرده است؟ فقط شما هستید و این مکان! بله، ذهن شما از استقرار شما یک زمان را می‌کشد و اسم آن را می‌گذارد یک دقیقه، نیم ساعت و یک ساعت. حالا اگر اسم نیم ساعت را پنج دقیقه بگذارد یا اسم یک دقیقه را یک ساعت بگذارد اشکالی ندارد چون اینها همه اعتباری هستند.

پس آن چیزی که در اینجا هست فقط احساس شما است که شما آن را به تمام اشیاء خارجی گسترش می‌دهید و می‌گویید پس این چیزی هم که در اینجا هست الآن یک ساعت از آن گذشته است، یا این چیز هم که الآن در اینجا هست یک دقیقه از آن گذشته است یا سه دقیقه از آن گذشته است. خیلی از موجودات هستند که زمان را نمی‌فهمند و احساس زمان نمی‌کنند؛ می‌گویند مرغ معمولاً در شبانه‌روزی مثلاً چند تخم می‌گذارد، حالا می‌آیند سرِ مرغ کلاه می‌گذارند و چراغ را همیشه روشن نگه‌می‌دارند و این مرغ خیال می‌کند که روز است و تندتند تخم می‌گذارد هر روزی مثلاً دوتا تخم می‌گذارد. لذا این مسئله که خود زمان هم یک وجود فی‌نفسه داشته باشد باطل است.