جلسه ۷۶

خلاصه کار خراب شد و پنج سال مرحوم نائینی منزوی بودند. آقا کی‌گفتند که مرحوم آقا سید جمال گلپایگانی رضوان الله علیه که یک فرصتی در این موقع پیش آمده بود پیش آقای نائینی می‌رفت و یک مباحثه بین‌الإثنَینی داشتند، ولی هم جنبۀ بحثی بود و هم آقای نائینی جنبۀ استادی داشت. آقا سید جمال می‌گفتند که پنج سال ما با ایشان مباحثۀ بین‌الإثنَینی داشتیم؛ گاهی مرحوم نایینی از نظرشان برمی‌گشتند و گاهی ما برمی‌گشتیم. یک روز که ما خیلی با ایشان بحث کردیم، مرحوم نایینی گفتند که من می‌خواهم با کَلبَتَین، این انبرهایی که دندان سازها دندان‌ها را با آن می‌کشند که همان گازانبر خودمان است، آنچه را که از مبانی آخوند در کلّۀ تو فرو رفته است بیرون بکشم، مرحوم نائینی نظرات آخوند را قبول نداشت بلکه نظرات شیخ را قبول داشت و حق با آقای نائینی است مبانی شیخ بهتر است.

متن مرحوم حاجی در عدم خروج مفاهیم از ذاتیّات خودشان

وَ رَأَیتُ مَن لَهُ حَظٌّ مِنَ الذّوقیّاتِ و لا حَظَّ لَهُ مِنَ النَّظَریّاتِ یَقولُ شَریکُ الباری لا یَتَصَوَّرُ و فَرضُ المَحالِ مَحالٌ.

فَیُقالُ لَهُ و لِاَمثالِهِ: لَولا کُنتُم مُغالِطینَ و لَم یَختَلِط عَلَیکُمُ المَفهومُ و المِصداقُ لَدَرَیتُم أنَّ کُلَّ مَفهومٍ تَحقَّقَ فی ذِهنٍ أو خارِجٍ، لَم یَخرُج عن کَونِهِ ذلک المَفهومَ و لَم یَنقَلِب حَدَّ ذاتِهِ بَلِ الوُجودُ یُبرِزُهُ علی ما هو عَلَیهِ.

فالبَیاضُ إذا وُجِدَ فی الخارِجِ أو فی الذِّهنِ عالیًا کان أو سافِلًا لَم یَخرُج عن کَونِهِ بَیاضًا و لَم یَنقَلِب وُجودًا کَما أنَّ وُجودَهُ لَم یَصِر بِذاتِهِ بَیاضًا. فَمَفهوماتُ المَحالِ و شَریکُ الباری و المَعدومُ المُطلَقُ و غَیرُها کذلک لا تَنسَلِخُ عن أنفُسِها. فَإذا فَرَضتُم مَفهومَ المَحالِ کیف یُقالُ فَرَضتُم مَفهومَ المُمکِنِ أو مَفهومَ الواجِبِ؟ و ثُبوتُ الشَّی‌ءِ لِنَفسِهِ ضَروریٌّ و سَلبُهُ عن نَفسِهِ مَحالٌ.

وَ عَدَمًا قِس، فإنَّهُ جُزئیٌّ آخَرَ مِن هذه القاعِدَةِ، أنَّهُ ـ فی مَوضِعِ التَّعلیلِ ـ ذاتًا أی مَفهومًا عَدَمٌ، لکن ذلکَ العَدَمُ بِالحَملِ الشایِعِ ثُبوتٌ حَیثُ ـ تَعلیلیٌّ ـ بِالذِّهنِ ارتَسَمَ؛¹