جلسه ۷۶

بسم الله الرحمن الرّحیم

عدم نیاز به بحث مستقل برای دفع شبهۀ معدوم مطلق

غررٌ فی دَفعِ شُبهَةِ المَعدومِ المُطلَقِ

و عَدَمًا قِس أنَّهُ ذاتًا عَدَمٌ لعقلنا اقتدار أن تصورا عدمه و غیره و یخبرا

عن نفی مطلق بلا إخبار و بامتناع عن شریک الباری‌

و ثابت فی الذهن و اللاثابت فیه عن الشی‌ء بلا تهافت‌

فما بحمل الأولی شریک حق عد بحمل شائع مما خلق‌

و عدما قس أنه ذاتا عدم لکن ثبوت حیث بالذهن ارتسم‌

از مطالب گذشته به‌نظر می‌رسد که این مسئله دیگر جای بحث ندارد و نمی‌دانم که چرا مرحوم حاجی این مسئله را به‌عنوان یک بحث مستقل مطرح کرده‌اند؟ و تمام مطالبی که در این بحث دفع شبهۀ معدوم مطلق هست قبلاً بیان شده‌اند و به‌همین‌خاطر باید بحث واضحی باشد. و برعکس بحث فصل بعدی که بحث خیلی مهمّی است، مطالب این بحث، مطالب روشنی است.

توانایی ذهن در تصوّر عدم نسبی و مطلق

اختلاف در این مسئله روی اختلاف حمل اوّلی ذاتی با حمل شایع صناعی است که قبلاً راجع به آن صحبت شد. وقتی که ما یک عدمی را تصوّر می‌کنیم آیا این عدم در عالَم اعیان تحقّق دارد یا ندارد؟ و آیا عین و اثری از آن هست یا نیست؟ قطعاً هیچ‌چیزی نیست و صرفاً یک مفهومی است که در ذهن ارتسام پیدا می‌کند و آن مفهوم هیچ‌گاه مابإزاء خارجی ندارد، به‌طوری‌که مورد اشاره واقع بشود و ما به آن نظر بکنیم. بلکه عقل ما بواسطۀ قدرت ملکوتی که دارد ـ به قول مرحوم حاجی که در اینجا این عبارت را دارند ـ این عقل می‌تواند انتزاعیّاتی را در خودش بپروراند و تصوّر بکند که یکی از آنها عدم است. پس عقل، عدم را از شیء خارجی موجود به‌نحو نفی انتزاع می‌کند؛ یعنی وجودِ آن را درنظر می‌گیرد و بعد تصوّر عدم آن را می‌کند و عدم آن را در ذهن می‌آورد.