جلسه ۸۰

حالا ما شروع کردیم تمام اقسام جعل را بنا بر مذاهب سه‌گانه [بیان کنیم]؛ جعل وجود، جعل ماهیت، جعل بالاتصاف. در همۀ اینها این‌طور مطرح کردیم که جعل ـ جعل تألیفی ـ یا بسیط است یا مرکب است؛ جعل بسیط مثل خود شیء است، زید را خدا درستش می‌کند تمام شد و رفت. جعل مرکب این است که قیام را به زید بار می‌کند، زید را دست‌کاری می‌کند و او بلند می‌شود. الآن که من بلند می‌شوم این معلول یک سلسلۀ علل است، آن علل اگر انجام نشود این قیام در من محقق نمی‌شود. چرا قبلاً بلند نشدیم؟! آن علل چیست؟! یکی اختیار شماست، همین‌طور شوق شما، فکر شما، نیّت شما، قدرت شما، ارادۀ شما و نبود موانع، تمام اینها دست‌به‌دست هم می‌دهند تا شما برمی‌خیزید.

حالا اگر شما نیّت داشته باشید، ـ این را از این نظر می‌خواهم بگویم که چطور در ناحیۀ عرض، قضیّه را به سلسلۀ علل بکشانیم ـ که بلند شوید ولی یک‌دفعه با یک طنابی شما را به این ضریح وصل کرده باشند، حالا هرچه می‌خواهید فشار بدهید آیا قیام در شما محقق می‌شود؟! نمی‌شود چون علت در اینجا کار نکرده است. [یااینکه] می‌خواهید بلند بشوید طناب هم به شما نیست اما قدرت و توان ندارید چون علت به شما قدرت را افاضه نکرده است.

بنابراین برای‌اینکه یک عرضی بر این موضوع بار بشود ما نیاز داریم یک سلسله علل دست‌به‌دست هم بدهند تااینکه این قیام محقق بشود یعنی این علل در شما یک تغییری به‌وجود بیاورند اسم آن تغییر را قیام می‌گذاریم، این جعل تألیفی می‌شود، درست شد؟!

پس جعل یا بسیط است یا تألیفی، هر کدام از این جعل بسیط یا تألیفی یا جعل ذاتی است یا جعل بالعرض است؛ جعل ذاتی این است که اوّلاًوبالذات می‌خواهیم ببینیم که این علت چه‌کاری انجام داده است؟! آیا این علت آمده قیام را ذاتاً به شما حمل کرده یا علت آمده اوّلاًوبالذات در شما تصرفی کرده است؟! چه‌کار کرده است؟! وقتی نگاه کنیم می‌بینیم که ذاتاً نیامده قیام را جعل کند غیر از تصرف در شما، جاعل این کار را نکرده است، جاعل اوّلاً آمده زیدی درست کرد بعد حالا جاعل در این زید یک تصرفی کرد، وقتی که تصرف کرد اثر تصرفش قیام است. در خودِ زید این کار را کرد، بعد هم تصرفی کرد بعد ذاتاً یک وجودی به این داده است، لازمۀ آن وجود و بالعرض قیامی است که در اینجا است. پس علت به قیام تعلق گرفته یعنی آمده قیام را درست کرده است بالعرض، یعنی به عرضی که آمده در آن وجود دست‌کاری کرده است ذاتاً سراغ موضوع رفته است اما بالعرض قیام درست شد، ذاتاً سراغ موضوع رفته است بالعرض قعود درست شد یا یک خنده درست شد. این را می‌گویند جعل تألیفی بالعرض.